sexta-feira, janeiro 16, 2009

2008: TINAN NE’EBÉ INSTITUISAUN ESTADU NAKSOBU

Hosi Mari Alkatiri

(I Parte)

Sesé dei’t ne’ebé koalia kona ba Timor-Leste, ninia rezisténsia istórika, maibé, la temi Xanana, ema ne’e nega istória. Maibé, sé karik FRETILIN la iha, Xanana moos la iha, sé karik FALINTIL la iha, nia labele sai moos Komandante Forsas nian.

Bainhira koalia kona ba Xanana, ita tenke refere ba nia nu’udar membru Komité Sentral FRETILIN nian hosi 1975 to’o 1987, lider FRETILIN nian no resisténsia nian no Komandante máximu FALINTIL nian iha tinan 80/90, no agora, nu’udar Prezidente Repúblika nian no nu’udar Primeiru-Ministru defaktu.

Atu koalia kona ba Xanana nu’udar homem de estado no atu halo ema kompreende didiak aspetu ida ne’e, importante hato’o uluk esplikasaun badak ida kona ba oinsá individualidade ne’e mosu iha istória resisténsia Timor-Leste nian.

Xanana, ne’ebé horiuluk alunu Semináriu Dare nian, iha tinan balun ikus liu, molok kolonialismu portugés ramata, nia hahú hakerek dadaun poezia no hasara Luís de Camões bainhira nia hakerek Mauberíadas. Tanba nia hahu knaar iha letras, biar hakerek naïve hela, nia sai figura ida ne’ebé ema barak koñese tiha ona, iha tempu ne’ebá, iha prasa ki’ik Dili nian.

Iha 1974, hafoin 25 Abril, Xanana la partisipa kedas iha movimentasaun polítika no la halo parte grupu jovens ne’ebé movimenta an ba harii ASDT (Associação Social-Democrata de Timor). Xanana la hatudu nia oin bainhira ASDT hakotu no hakfilan an ba FRETILIN, iha Setembru 1974.

Ikus tiha mak nia foin tama ba FRETILIN no servisu hamutuk ho Francisco Borja da Costa, Júlio Alfaro no seluseluk ta’an no sira mak garante publikasaun NACROMA, buletin FRETILIN nian. Xanana dedika ba lala’ok ida ne’e nu’udar repórter fotográfiku no ikus mai, nia tara fila fali mákina fotográfika hodi buka hamoris fila fali ninia gostu ba hasai retratu. (Tamba ne’e, hau sempre hatete halimar ba nia katak, molok atu sai Prezidente Repúblika, presiza sai uluk fotógrafu falladu.)

Bainhira UDT hala’o sira nia asaun militar hasoru FRETILIN, iha 11 Agostu 1975, Xanana ba hamutuk membrus Komité Sentral FRETILIN nian, ne’ebé lidera hosii Nicolau Lobato no nia retira ba Balibar. Iha loron tuir kedas, 12 Agostu, Xanana oferese an ba fila fali mai Dili ho misaun atu kontakta sarjentus no ofisiais timor oan sira balun, ne’ebé halo parte Forsas Armadas Portugal nian, atu husu sira nia tulun hodi bele tau fila fali lei no órden. Hafoin tó iha Dili, ema kaer kedas nia, dadur , litik maibé kore kedas nia. Liu tiha loron balun, ema kaer fila fali nia iha Xavier do Amaral nia uma, fatin ne’ebé membrus Komité Sentral balun konsentra. UDT sira lori nia ba súlan iha sira nia kuartel, koñesidu nu’udar “Palapaço” no hafoin FRETILIN halo kontra-ofensiva, mak nia no membrus FRETILIN barabarak, inkluindu lider koñesidu, Vicente Reis Sa’he, hetan liberdade.

Bainhira forsas Suharto nian tama iha Timor-Leste, Xanana ba tiha ona fatin ida besik fronteirra. Liu tiha fulan balun, nia partisipa iha reuniaun bo’ot iha Maiu 1977 ne’ebé Komité Sentral halao iha Soibada ne’ebé foti estratéjia Luta Popular no Prolongada. Ikus mai mak nia simu kargu nu’udar adjuntu Komisáriu Polítiku rejiaun nian, iha Ponta Leste.

Iha 31 Dezembru 1978, Nicolau Lobato, Prezidente FRETILIN no Repúbilka Demokrátika Timor-Leste nian, no Komandante-em-Xefe FALINTIL nian mate bainhira tiru malu hela ho militar indonéziu sira. Hafoin tinan 1979 hahú, iha fulan balun nia laran, FRETILIN no Governu RDTL ninia úlun boot seluk ta’an tuir ninia ezemplu no fó an ba mate ba nasaun. Iha rejiaun ponta leste nian, Xanana, Ma’Huno no Tchai mak sai adjuntus ba Komisáriu polítiku Juvenal Inácio, aliás, Serakey. Serakey no Tchai moos, ikus mai mate. Sira ne’ebé konsentra iha sentru-leste mak Mau Hodu no ninia kompañeirus sira ne’ebé konsegue hasees an hosi cerco e aniquilamento ne’ebé forsas Suharto nian halao hasoru sira. Molok krize boot sira akontese, atu evita ema mate mohu hotu, lideransa fó órden ba populasaun rende, iha fatin hotu-hotu ne’ebé FRETILIN kontrola.

Ita meadus tinan 1979 nian, guerilla la iha tiha ona bazes ba tulun sira iha zonas ne’ebé FRETILIN kontrola. Neinek-neinek populasaun sira tun dadaun ba hela iha fatin ne’ebé forsas Suharto nian kontrola. ( Iha duni aldeias estratéjikas ka kampus konsentrasaun sira ne’e mak Xanana no sobreviventes sira súbar beibeik bainhira tropas indonézias persegue sira iha foho leten durante tinan barak Rezisténsia nian). Tropa Indonézia nian oho ita nia ema liu rihun atus rua. Ita nia forsas hamenus tiha ba grupus kikoan de’it ka bolsas rezisténsia ne’ebé namokari iha rai laran no reziste ho kilat uituan liu.

Iha situasaun krize ida ne’e, ne’ebé ita labele sukat ho krize sira seluk, mak Xanana afirma an nu’udar líder ba faze foun luta nian. Ida ne’e mak nia méritu no ita labele nega ida ne’e. Tenke rekoñese ida ne’e ba beibeik. Nia fó an tomak ba hetan fila fali bolsas rezisténsia sira ne’e no hafoin hetan tiha sira, mak nia foin konvoka Konferénsia Nasional FRETILIN nian ba Marsu 1981; iha Konferénsia ida ne’e mak sira harii bazes ba hadia fila fali FRETILIN no FALINTIL. Nune’e, ho lideransa Xanana nian, mak partidu marxista-leninista FRETILIN mosu, maibé, desizaun ida ne’e anula iha 1984, tamba la tuir ba realidade luta Timor-Leste nian.

Ho ninia lideransa mak harii moos Conselho Revolucionário da Resistência Nacional – CRRN no ikus mai, iha 1987, hakfila an ba Conselho Nacional da Resistência Maubere (CNRM). Durante prosesu ne’e tomak, Xanana kaer duni lideransa efetiva iha rai laran to’o 20 Novembru 1992, loron ne’ebé ema kaer nia iha Lahane, Dili no hafoin autoridade Indonésia nian halo julgamentu ba nia, dadur nia iha Cipinang, Jakarta to’o 1999. Iha Abril 1998, bainhira Xanana sei dadur hela, Convenção Nacional atu harii CNRT halao iha Peniche, Portugal no deside hakfilak CNRM ba CNRT no eleje nia ba Prezidente CNRT nian. Iha Maiu 1998, Suharto monu no dalan loke ba halao referendum iha Timor-Leste.

Referendum halao iha 30 Agostu 1999 no hafoin fulan rua liu, iha Outubru 1999, Xanana fila mai Timor-Leste nu’udar Prezidente CNRT nian. Liu ema hotu-hotu, nia hatene katak, iha rai laran, instituisaun rua ne’ebé sai rin polítiku no militar Nasaun nian mak FRETILIN no FALINTIL. Maibé nia hado’ok an tiha ona hosi FRETILIN hosi kedas Dezembru 1987, nu’udar konsekuénsia hosi ninia polítika retórika ba despartidariza i.e. hakotu partidu polítiku ninia influénsia ka kontrole ba Resisténsia. Nia kaer de’it ona kargu Komandante máximu FALINTIL nian. Maibé, nia hatene oinsá kontinua esplora lealdade hosi organizasaun rua ne’ebé fó fiar tomak ba nia, hodi nia bele inpoen beibeik ninia podér ba sira. Sira sai kúmplise ba malu hodi bele luta hamutuk hasoru ema ne’ebé halo okupasaun illegal ba ita nia rain. Maibé, Xanana fiar katak sira iha kumplisidade ida ne’e tamba ninia figura, ne’e duni, nia hanoin katak nia iha buat hotu-hotu no ema hotu-hotu nia leten, katak nia iha forsa liu FRETILIN no FALINTIL nia nain-tomak mak nia de’it.

Xanana toman tiha ona komanda organizasaun rua ne’e no haree ba sira nu’udar ninia instrumentus ba halao ninia podér unipesoal (podér mai hosi ema ida de’it), no ema nein ida bele litik ida ne’e.

Nune’e, molok ita halao serimónia solene ba restaurasaun independénsia Timor-Leste nian, konseitu ne’ebé nia la simu, Xanana autoriza Sérgio Vieira de Mello ba hakotu FALINTIL no harii iha ninia fatin , Forsas Defeza Timor-Leste nian. (Bainhira sira hamate FALINTIL, sira bele hakotu ona Nasaun ninia kapital simbóliku ida ne’e no koa húsar talin ne’ebé liga Forsas ne’e ho istória resisténsia rasik). Sira moos hasai dadaun asua’in sira arbiru de’it no hamosu ho hahalok ida ne’e problemas oin-oin ne’ebé seidauk hakotu loloos to’o ohin loron. Tamba Xanana ninia inkoerénsias, iha 2006/07, ema ataka fila fali FALINTIL, liu hosi forma oin-seluk ida, atu hafoer ninia imájen no halakon ema ninia fiar ba instituisaun ida ne’e.

Diplomatas hosi rai balun, ne’ebé akreditadu iha Dili, haksolok an loos tamba hanoin katak krize 2006 halakon tiha ona povu Timor-Leste ninia espíritu rezisténsia no patritotismu. Bainhira sira hamate FALINTIL iha tempu UNTAET nian, sira hakat tiha ona pasu ida ba oin atu hakotu kapitál simbóliku ida no lori esponja ida atu hamoos tiha istória Rezisténsia nian. Hafoer imájen FALINTIL nian, hamenus FRETILIN no ninia lideransa nia forsa, no fahe ita nia rain, halo parte estratéjia tomak ne’ebé ema uza ba hakfilak Timor-Leste ba nasaun ida ne’ebé la iha pasadu, no karik, sei la iha futuru soberanu; ho ida ne’e mak sira hahú koa lideransa istórika rai ida ne’e nian no ita seidauk hatene sira sei buka halo ida ne’e to bainhira.

Bainhira sei halo hela diskusaun ba hakerek Konstituisaun, hau sei hanoin hela oinsá ema litik no halo debate klean tebetebes kona-ba Forsas, tau naran saída ba forsas ne’e, prinsípiu restaurasaun independénsia , kaer nafatin bandeira no inu ka lae, nasaun nia naran saída, (Timor Loro Sa’e ka Timor-Leste) no asuntu seluk ta’an. La’os fásil iha tempu ne’ebá foti desizaun atu rekoñese istória no haree rekoñesimentu ida ne’e reflekte iha Konstituisaun, hodi bele marka , liu hosi ida ne’e, fronteira entre identidade nasional no internasional. Súsar liu ta’an , tanba Xanana rasik, nu’udar Líder Rezisténsia nian, ladún simu ho diak dalan ida ne’e atu rekoñese istória. Ba nia no moos ema balun ta’an, hatama kapitais simbólikus ba muzeu, sai ona rekoñesimentu ida. Nia hanoin katak dalan diak liu ba rekonsiliasaun nasional mak opsaun husu ba istoriador sira atu estuda ita nia istória no kapitais simbólikus sira sai de’it faktus, dadus no elementus ba estudu ida ne’e. Ba sira, diak liu harii fila fali nasaun ho de’it prezente, lalika hanoin ba kotuk, maibé, ho hanoin ida ne’e , ita la konsegue harii prezente loloos no prezente ida ne’e sei kompromete futuru rai ida ne’e nian.

Xanana toman tiha ona katak nia mak líder, nune’e nia sente katak perigozu tebes ba ninia lideransa sé ema rekoñese sesé maka halo saída iha ita nia istória no sé ita kaer nafatin aliserses patriotismu maubere nian. Nia defende katak ida ne’e perigozu tebes ba demokrasia. Liuliu sé FRETILIN organiza ninia an, sé afirma an no okupa ninia fatin loloos iha vida multi-partidária iha rai ida ne’e , buat ne’ebé, ikus mai, akontese duni. Xanana hanoin katak demokrasia signifika fahe timor oan sira iha partidu oin-oin no halo sira hametin Unidade Nasional haleu ninia figura karik . Nune’e nia bele haforsa ninia lideransa nasional ne’ebé nia toman ona halao mesak-mesak , tuir konseitu ne’ebé hotu-hotu koñese - Komandu Luta nian, ( nia foti desizaun no fó orientasaun ba hotu-hotu hosi kadeia Cipinang) .

FRETILIN labele duni hatán hamoos ninia an rasik ba fó fali fatin ba rekonsiliasaun ida ne’ebé halao ho valores abstratus; labele moos sai beibeik instrumentu iha Xanana nia liman no husik nia kontinua halao de’it ninia politíka individualista. Tamba nia la halo ona parte organizasaun, nia la iha ona obrigasaun ba respeita desizaun ne’ebé órgauns partidu nian foti, ne’e duni la halo sentidu, iha tempu demokrasia nian, atu nia kontinua hanoin katak nia mak mata dalan FRETILIN nian.(Hau fo hanoin fila fali katak iha 2006, nu’udar Prezidente Repúblika, Xanana halo buat hotu-hotu ba interfere iha prosesu eleisaun ba lideransa FRETILIN nian. Maibé, nia la hetan susesu). Ex-líder Rezisténsia lakontente ho ida e’e . Tanba FRETILIN labele sai ona ninia instrumentu, nia bele deit ona buka hatún FRETILIN ninia forsa. Liuliu tamba nia fiar katak nia forte liu FRETILIN rasik. (Nia mehi atu prova ida ne’e iha kompetisaun eleitorál 2007 nian. Maibé nia lakon eleisaun no sai frustradu hosi eleisaun ida ne’e.)

Entaun, atu bele hakás an hasoru FRETILIN nafatin, nia halo aliansa ne’ebé hanaran an nu’udar Aliança da Maioria Parlamentar (AMP) ka diak liu, bolu fali, Aliança da Maioria Perdedora (Maioria ida ke Lakon iha eleisaun).

Tamba nia lakontente ho FRETILIN ninia pozisaun, Xanana nu’udar Prezidente Repúblika nian, uza liuliu ninia tempu ba halo opozisaun ba Governu. Iha 28 Novembru 2002, hafoin restaura tiha Independénsia Nasional , liu tiha fulan balun, iha ninia diskursu ba nasaun, Xanana, uza ninia populismu no demagojia, hodi ható kritika públika ba Governu no nu’udar ator ba novela ida ne’bé la iha enredu no rohan, nia hatete katak nia hakfodak tanba independente fulan nen ona maibee povu sei kiak nafatin. ( Xanana fiar duni katak, ho orsamentu estadu ne’ebé iha de’it dólar amerikanu besik tokun neen nulu no ki’ik liu dala sanulu orsamentu Governu Xanana nian, governu ida uluk bele hamenus kiak iha fulan neen nia laran? Sé nia hanoin hanesan ne’e duni, entaun iha buat ruma aat tebetebes iha nia ulun fatuk). Bele de’it hamenus kiak ho medidas sosiais, ekonómikas, no desenvolvimentu integral no sustentadu ba tempu badak, médiu no, liuliu , iha tempu naruk. Ita la konsegue halakon kiak ho medidas ne’ebé atu hasoru no hamosu situasaun emerjénsia ba beibeik ho hahalok ne’ebé aumenta nível konsumu de’it, ne’ebé povu hétan no uza sasán barak liu , maibé hetan de’it iha tempu ida ke badak. Sé Krize mosu, ita enfrenta. Sé mak konfunde medidas ba konbate (hasoru) krize ho programas ba halakon kiak hatudu de’it katak nia la hatene buat ida.

Xanana hatete horiuluk katak Governu ladún inkluzivu, la rona partidus oposizaun ninia opiniaun , la fó valor ba sosiedade sivil bainhira sira halo manifestasaun iha liurón, etc.

Xanana sai fali Prezidente opozisaun nian. Nia hasai tiha ninia farda nu’udar líder guerilla nian hodi hatais fali kamufladu demokrasia nian no doku másckara nu’udar defensór justisa no direitus umanus nian. Xanana bolu Governu exklusivista , autoritáriu no abuza podér. Xanana halo diskursu hanesan demokrata boot ida, ema povu nian. Nia súbar nia an iha buat sira ne’e nia kotuk , maibé, iha vida real, ita haree momoos hela katak ida ne’e ator ida, ne’ebé kaan podér. Nia mehi ho sistema prezidensialista. Ida ne’e mak orientasaun hatún hosi Kongresu CNRT nian iha 2000. Asembleia Konstituinte foti desizaun oin-seluk . Xanana lagosta. Nia hakarak FRETILIN ida ne’ebé hakru’uk ba nia. Nia la konsege.

Bainhira osan minarai no gas nian hahú tama, Governu hato’o ba Parlamentu Nasional proposta orsamentu estadu nian ho valor dólar amerikanu tókun atus tolu sanulu resin lima. Orsamentu ne’e define momoos oinsá harii infra-estruturas rai ne’e nian, oinsá hadia situasaun veteranus no kombatentes libertasaun nasional nian, faluk sira nian, katuas no ferik sira nian, oan kiak sira nian no oinsá halao dezenvolvimentu rural no komunitáriu nu’udar prioridade aas liu prioridade hotu-hotu. Hakarak hetan metas tuir mai : hetan kreximentu ekonómiku sustentadu 7% , kontrola inflasaun ba 3 to’o 4% iha 2006/2007, harii oportunidade servisu ba ema rihun sanulu to’o rihun sanulu resin lima. Oposizaun hamutuk hotu, tu’ur ka la tu’ur iha Parlamentu Nasional, hili opsaun fahe nasaun no dalan violénsia nu’udar sira nia prátika polítika, hodi sátan tiha orsamentu ida ne’e. Ho ida ne’e, sira hamosu krize 2006/2007 hodi sátan governu labele hahú programa dezenvolvimentu ne’ebé hotu-hotu bele haree katak diak duni no halao ba beibeik no ida ne’e sei hadia povu nia moris no sei halo partidu ne’ebé kaer governu manán fila fali eleisoens 2007 ho rezultadu diak liu ta’an. Tamba ne’e mak ema barak konsidera katak iha duni konspirasaun no golpe hasoru Governu FRETILIN no Prezidente mak halo “atu desizivu” bainhira nia ezije demisaun Primeiru-Ministru nian no hakarak hodi bi’it nia mak tenke hili ema ne’ebé mak kaer fali fatin ida ne’e. Buat hotu-hotu akontese ho de’it objetivu atu kontrola osan minarain nian no sátan FRETILIN atu labele ezekuta programa dezenvolvimentu ba halakon kiak no hadia kualidade vida sidadaun hotu-hotu nian.

Ohin loron, nu’udar xefe governu defaktu nian, nia simu apoiu tomak – pesoal no institusional – hosi Prezidente Repúblika nian , ne’ebé la kole gaba ninia governasaun , sai tiha ona ninia aliadu inkondisional. Dalabarak, hamriik ho ain tutun de’it hodi koalia netik buat ruma diak kona ba governasaun ne’ebé halao nia lala’ok ba fa’an no sosa, husu no fó , ne’ebé la iha planus, la iha programas, ho orsamentu ida ne’ebé sai de’it saku azul boot ida, ho fundu kontinjénsias boot tebetebes, orsamentu ida ne’ebé halo ba gasta arbiru de’it no loke estrada boot ba korupsaun no taka dalan ba fizkaliizasaun efikáz hosi deputadus sira.

Ami haree tuituir saída mak governsaun Xanana halao iha tinan kotuk nia laran. Ho lema “Reforma” no “mudansa”, Komandante horiuluk guerilla nian no líder Rezisténsia ne’ebé ema koñese liuliu iha tinan 80/90, buka obriga ema hatuir de’it ninia ritmu. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé hahú uluk ho “ kasa buan sira”; “buan” mak funsionárius no ajentes estadu nian ne’ebé sira identifika nu’udar ema ne’ebé la fila kotuk ba governu ida uluk ninia orientasaun. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé konfunde fali dexentralizasaun ho desestruturasaun, ho administrasaun anárkika, ida ne’ebé la iha regras, la iha sistema, ho jestaun fiskal no makro-ekonómika ne’ebé laiha dixiplina. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé hatudu deit katak sira tauk pasadu no tauk moos pasadu ninia lalatak. Atu evita perseguisaun ida ne’e, Xanana halai hosi ninia lalatak rasik, lakoi hatán ninia pasadu rasik no hakarak de’it moris iha nakukun laran ne’ebé lalika hatene buat ida,lalika hatene Konstituisaun no leis, moris iha ambiente ida ne’ebé instituisaun estadu fraku hela , halo aliansa polítika kontra-natura , ho korupsaun jeneralizada ba ema ninia mentalidade ho prátika “sosa paz”. Nia halo buat sira ne’e ho “povu nia naran” no, karik presiza , bele halo ema balun , ne’ebé la hein buat ne’e bele akontese, laran taridu no matan-been nakonu. ( iha informasaun katak iha Konsellhu Minisrus ninia reuniaun ikus liu, tinan 2008 nian, sira despede malu ho tanis no laran taridu, ho apelu no súplika ba halao unidade haleu Xanana).

Nune’e, ba ema ne’ebé seidauk hatene, governu Xanana sai hanesan manta suku ho hena pedasuk –pedasuk ne’ebé “AMP’ (Aliansa Maioria Parlamentar) mak hahoris, aliansa ne’ebé hametin ho partidu sira ne’ebé lákon eleisoens, ne’ebé mosu tamba sira iha nesesidade permanente atu hasoru pasadu no governu ida uluk. Tanba ne’e, sira gasta arbiru rikusoin povu nian no, emvezde halo planu no programas ba dezenvolvimentu , hakoi sira nia an ba beibeik ho improvizasaun,( inventa sasan oi-oin) gasta arbiru liu ta’an, halo obras ba taka de’it ema nia matan.Tanba psikoze ida ne’e domina tiha ona nia ka karik tanba ninia angústia, Xanana la konsege iha vizaun integrada ba ninia governasaun. Halo governu sai fali instituisaun social no komersial ba sosa no fa’an, no halo Estadu sai fali klube boot amigus nian, fatin ne’ebé ema bele simu no oferese. Atu bele hametin aliansa ne’e nafatin , nia taka matan ba buat ne’ebé sala, lakoi rona denúnsia korupsaun nian, nune’e impunidade iha dadauk ona abut , no ida ne’e halo ema la fó fiar ba Justisa.

Iha área lala’ok ba haburas rai ida ne’e, nia promete aprova Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu nian iha fulan tolu nia laran, maibé, liu tiha tinan ida ho balu, nia la konsegue halo leitura loloos kona ba estadu nasaun nian. Xanana hatete buat ne’ebé nia rona, nia rona de’it buat ne’ebé nia hakarak rona, ne’ebé ema bisubisu ba nia tilun, husu ba ema hatete fila fali ba nia no rona fila fali buat ne’ebé ema hatete ba nia, nia hatete beibeik buat ne’ebé nia hatete tiha ona no konvense nia an rasik katak buat sira ne’e tebes duni. Hanesan nune’e mak nia konsola (halo kontente) ninia an rasik.

Ho buat sira ne’e hotu, nia husik ninia aliadu boot, Prezidente Repúblika, Dr. Ramos Horta, mesak –mesak de’it mak gaba beibeik governasaun Xanana nian. Iha Parlamentu Nasional rasik, manta ne’ebé halo ho hena pedasuk-pedasuk ne’ebé hanaran an “AMP” la konsege ona defende ninia governu defaktu.

Tebes duni, Ita haree hela katak sira sobu dadauk sistema no sira ninia inkapasidade ba governa aumenta ba beibeik. Lian hasoru korupsaun aumenta ba beibeik , hanesan tiha fali kulat ne’ebé haburas maka’as hafoin údan tau. Ba ema ne’ebé fó atensaun uituan , buat sira ne’e hotu tama iha sira nia mata-laran. Ema matan-délek moos sente. Ema ne’ebé la haree ka la sente mak ema ne’ebé la koi duni haree ka lakoi duni sente ka ema ne’ebé kúmplise ba situasaun ne’ebé hahú iha 2006 no kontinua to’o ohin loron. Ne’e ridíkulu, lae? Loos duni! Buat sira ne’ebé ita haree durante fulan neen ikus 2007 nian no durante tinan tomak 2008, ridíkulu hotu. (Ezemplu ida mak ne’e. Sira sosa fo’os karun liu no fa’an fali 60% baratu liu. Lakon osan iha negósiu ne’e maibé, dehan fali katak osan sira simu husi atividade faan foos nee aumenta reseita doméstika (ita sosa no faan, lakon osan maibee ita tau fali osan bee ita simu hanesa lukru ida ba ita). Ida ne’e ridíkulu ka lae?).

Maibé, governu Xanana kontinua gaba an ba buat ne’ebé sira halo iha “tempu badak”. Nunka hatete lia oos. Lia loos mak ne’e: iha tinan ida de’it sira gasta ósan hanesan governasaun FRETILIN nian gasta iha tinan lima nia laran, ósan ne’ebé natón ba hahú programa no garante:

Hadia eskolas hotu-hotu iha Timor-Leste laran no harii eskolas barak liu ta’an;
Hato’o hahán manas loron ida dala ida ba eskolas hotu-hotu;
Harii uma ba professor no pesoal saúde nian iha distritus, sub-distritus, sukus no aldeias;
Hadia asisténsia ba saúde , ho infra-estruturas barak liu, ekipamentu no meius diak liu ba halo diagnóstiku móras nian no tratamentu;
Hahú no halao polítika nutrisaun iha nasaun tomak ne’ebé liga ho dezenvolvimentu produsaun nasional agro-pekuária;
Hato’o liu ta’an be moos;
Halo aproveitamentu diak liu ba be nu’udar fonte renovável ba produz energia;
Hadia liurón tuan no halo liurón foun kilómetru barabarak;
Hadia no harii sistema irrigasaun;
Hadia no harii liurón foun barak liu ta’an;
Harii uma diak liu iha zona rurál sira no ba ema ne’ebé presiza liuliu;
Dezenvolve agrikultura nível famíla nian no komunitáriu ho teknolojia natón loloos ba faze dezenvolvimentu iha ida-idak ninia área ;
Dezenvolve peska semi-artezanal;
Implementa projetu hadia fila fali sidade Dili no sentru urbanu sira seluk no resolve problema saneamentu báziku;
Harii indústria ba prosesa produtus agríkultura no peskas nian;
Harii rede transporte diak liu ba públiku;
Dezenvolve turismu ho eskala ki’ik no boot no komunitáriu;
Harii Akademia Múzika no Kultura nian;
Harii Institutu Médiu ba Desportu;
Harii Banku ba Kréditu Rurál, etc.;


Karik halao duni, buat sira ne’e hotu kontribui ba fó oportunidade servisu ba ema rihun ba rinhun iha rai laran no fó insentivu ba sector kooperativu no privadu iha área agro-pekuária, peskas nian no produsaun artezanal, ne’ebé presiza hodi hadia kualidade vida sidadaun sira nian no atu iha ekilíbriu balansa komersial diak liu ta’an, tamba produsaun moos aumenta no liu hosi dalan ida ne’e, ita bele hamenus importasaun.


Atu hetan ida ne’e, governu tenke hatene halo planu, programa no halo projetus ba dezenvolvimentu umanu, social no ekonómiku. Presiza moos hasees an hosi “projetizasaun” ekonomia nian tamba dalan ida ne’e insentiva de’it dezenvolvimentu sabraut ida, ne’ebé hakotu de’it iha klaran, anárkiku, no la iha kualidade. Labele konfunde medidas emerjénsia nian ho medidas rekonstrusaun no dezenvolvimentu nian.


Xanana buka tuir deit dalan fásil liu. Hatama ósan arbiru de’it iha ekonomia no hanoin katak dalan ida ne’e mak kontribui ba hamenus kiak. Nia rona, hatete tuir no fiar katak nune’e duni: Nia hamenus ona Kiak tanba nia fahe ósan. Nia konvense nia an tiha ona. Prezidente Repúlika moos hanoin hanesan ne’e karik .


Maibé buat ne’e , nu’udar efeitu makro, bele de’it halo inflasaun aumenta no haburas korupsaun. Ita hotu hatene katak inflasaun no korupsaun hanesan inan ba hahoris kiak. Nune’e, kiak kal hamenus duni, no lalais, maibé, ba ema uituan de’it – ba de’it membrus governu defaktu nian, sira ninia família no amigus ne’ebé besik liuliu sira. Maioria ninia kapasidade atu sosa aihan sei hamenus ba beibeik, la’os deit kuantidade, maibé, ninia kualidade moos tun ba beibeik; kaloria hahán nian, ne’ebé maioria presiza hetan loron-loron, karun ba bei-beik, sae sentavus uituan-uituan. Produsaun nasional sei hamenus liu ta’an tamba la du’un iha kompetisaun. Reforma tributária Xanana nian, ne’ebé hatún impostu no kuaze halo ita nia nasaun sai hanesan tiha paraízu fiskal ida, la hamosu milagre . Presu la tun. Sira du’un tun sae no buka tau sala ba ema seluk (bode espiatóriu) . Du’un “komersiante malandru” sira. (sira la hatene katak ekonomia mak siénsia ida ne’ebé la iha fatin ba milagre. Iha leis, iha regras, iha elementus ne’ebé kataliza (bele hala’o lalais liu desenvolvimento). Maibé la iha milagres. Servisu de’it mak halo dezenvolvimentu lao lalais, hamosu rikeza, haburas kreximentu ekonómiku, fó dignidade no aumenta kualidade vida sidadadun sira nian, hamenus kiak.


Jornal sira hakerek loron-loron konaba korupsaun, nepotismu, governasaun aat.Relatóriu hosi Instituisaun internasional sira labele nonók de’it ona ba realidade xokante ida ne’e. Períodu ba prova ramata ona. Hosi dúvida, moris serteza no serteza mak ne’e: governu Xanana hakfilak Timor-Leste sai nasaun ida ne’ebé la’os sustentável. Ita bele litik apresiasaun ida ne’e no hatete katak afirmasaun ne’e hanesan “atitude colonial” ida. Maibé sé ita haree didiak realidade ohin loron nian, ita haree momoos saída mak akontese. Sé situasaun ida ne’e lao ba oin hanesan ne’e nafatin, tinan ida ka rua ta’an, hau la hatene sé bele iha ema ruma, ne’ebé konxiente uituan, brane nonók de’it. “Ita nia rain lakon dadauk ona nia identidade, sai dadauk ona hosi nia dalan; Estadu lakon dadauk ninia estruturas; sentidu sidadania tun liu tamba ema hein de’it governu ninia apoiu uituan ba moris, ka moris nonók de’it tamba tauk hatete sai katak sira la haksolok buat ruma. La’os ho hahalok ba aumenta dependénsia, mak ita liberta povu. Ema halo konfuzaun bainhira dehan katak ita iha paz tamba deit la iha violénsia fízika, katak ita iha estabilidade tamba sidadaun sira nonók hela, maibé nonok ne’e bele signifika tauk koalia.


Ita hetan sorte(? ). Loos duni. Natureza, fó ba ita, la’os atu fó beibeik de’it ba ita, reseita hosi minarai no gás ne’ebé sai hanesan kréditu ida ba dezenvolvimentu. Maibé governu Xanana la iha hahalok responsável ba buat sira ne’e tanba halo de’it politika gasta osan arbiru de’it no ida ne’e sei hakoi de’it Fundu Minarai. Xanana la hatene oinsá halo jestaun ba reseita naun-renovável ( ne’ebé labele hafoun fila fali). Oinsá iha beibeik reseita ida ne’e atu fó benefísiu ba jerasaun hotu-hotu, ohin loron nian no aban bain-rua nian. Reseita minarai nian sai hanesan fini ba ita. Ita tenke harii kondisaun ba kuda fini ne’e, hodi nia fó fini beibeik ba ita. Xanana konfunde kuda ho hakoi. Governu Xanana moris iha kontradisaun. Nia hanoin katak gasta osan barak signifika halo barak. Nia halo buat hotu-hotu ba gasta hodi bele hatete katak nia ezekuta ona orsamentu no atu sente katak nia halo barak ona. Gasta hodi bele hatete ba Parlamentu katak nia ezekuta duni orsamentu.


Xanana iha ódiu ba “carry over” ( transfere ósan hosi orsamentu tinan uluk nian ba orsamentu tinan oin nian). Ami hanoin katak nia atu mosu ho solusaun májika ruma. Xanana hato’o ninia reseita hanesan ne’e: Medida uluk liu: sósa, sósa barabarak durante fulan rua ikus liu molok tinan fiskal ramata. (nia la foti ona problema armazén nian , maibé, uluk Xanana uza argumentu ida ne’e ba fó kontratu ba ninia kolaboradór besik liu nia, GS, ho valor dólar amerikanu liu tókun sanulu resin hat hodi sosa fo’os). Agora ho dólar amerikanu tokun ba tókun, nia la koalia ona kestaun armazén nian. Importante mak gasta ósan).


Rezultadu: la iha “carry over” ósan nian. Nia prefere halo “carry over” fo’os nian, óleu hán nian, simentu nian, kareta nian, tratór nian etc… sasán ne’ebé bele lakon de’it ka sei aat de’it ho tempu; tamba sasán sira ne’e simu subsídiu estadu nian, sei liu fronteira no ema sei fa’an baratu de’it ba rai viziñu Indonézia ; iha moos “carry over” meius transporte no servisu nian , no la kleur ta’an, sei kontribui ba hasae dezpeza públika ka sei aumenta moos “reseita doméstika” , bainhira sira fa’an sukata (be si tuan) sira , iha fulan neen to tinan ida nia laran. Jéniu hanesan Xanana Gusmão de’it mak bele inventa buat ida ne’e!! Medida tuir fali: reorsamentasaun ka tau fali osan “carry over ” nian ba orsamentu tinan foun nian. Ida ne’e signifika katak sira gasta ósan hotu-hotu ne’ebé tau ba despezas bens no servisus no rekorentes sira seluk; kona ba kapital dezenvolvimentu , sira hakotu projetu, tau fali osan ne’ebé sei iha ba orsamentu tina foun nian no hein de’it Parlamentu Nasional aprova orsamentu foun, hodi kontinua halao projetus sira ne’ebé hakotu iha klaran. Tamba Parlamentu bele de’it aprova orsamentu 2009 iha final fulan Janeiru nian, Xanana dada orsamentu tinan 2008 nian to’o fali Feveriro 2009. Nia halo buat sira ne’e hotu atu prova katak sei la iha “carry over”. Atu lalika temi buat seluk moos, hau hatete de’it, ida ne’e keta injenuidade karik! Ida ne’e ridíkulu tebetebes ! Maibé, Xanana no ninia grupu aprezenta buat sira ne’e hotu hanesan produtus hosi sira ninia jenialidade koletiva.


Durante fulan rua ikus liu tinan 2008 nian, sira halo despezas, maibé, la iha planu no programa ruma. Sósa, sósa ta’an. Ró sanulu resin rua to’o sanulu resin lima forma iha tasi laran no hein loron lubuk ida atu ida-idak hatún ninia naha. ( hau nia laran taridu haree, Iha kalan Natal nian no fim-do-ano nian, ahi lakan iha ró sanulu resin lima ne’ebé pára hela iha tasi laran, iha Dili nia oin. Labarik sira keta bele fiar karik katak pai ka vovô Xanana halo’o milagre ida ta’an. Nia harii árvore Natal sanulu resin lima no husik prezépiu sanulu resin lima namlele iha tasi laran no kal hatu’ur Reis Magos iha golfiñus no lafaek nia léten. Tebes duni, árvore natal no prezépiu ne’ebé namlele iha tasi, harii ho gostu liu duke sira ne’ebé harii iha Palásiu nia oin; sira ezajera tau ahi-oan lakan kahor ho kór oin-oin ,maibé, hatudu de’it katak sira halo festival ida ho gostu mos laiha tebetebes. (Natal, loron moris Jesus Cristo nian, merese arte diak liu no sentidu armonia diak liu entre ahi no kór, enkuadramentu ambientál diak liu, maibé, lalika gasta ósan arbiru dei’t no sósa sasán ne’ebé ladun importante hanesan fali riku-na’in foun sira ne’ebé la hatene ósan ninia valor. Labele konfunde fé ho medidas ba taka de’it ema nia matan).


La’os deit halo kompras, sira halao moos servisus última ora nian. Liurón Dili nian ne’ebé seidauk presiza hadia barabarak, sira fui fila fali alkatraun, iha nakukun laran no údan laran. ( servisu iha kalan nakukun no ida ne’e hatudu tuir dalan nebee katak la iha trasparénsia bainhira prepara projetus no halo adjukasaun obras nian mos tuir dalan nakukun). Maibé, liurón ba distritus no sub-distritus monu tuituir malu de’it no súsar tebes ba kareta liu hosi ne’ebá.( Nune’e, ba 2009, diak liu governu Xanana sósa de’it elikópteru hodi lori “ lori primeiru ministru no ninia vise, ministrus, vise-ministrus, sekretárius estadu” no deputadus sira. Ida ne’e bele hasae sira nia estatutu. Hau fiar katak sira sei sente seguru no importante liu. Iha liurón ba halo saída, iha ponte ba halo saída, sé ita iha ósan ba sósa elikópeteru? ). Iha kareta barabarak ba halo saída, sé la iha liurón? Sé gasta ósan signifika halo barak, saída mak sátan sira atu substitui kareta polítiku sira nian ho fali elikópteru? Saída mak sátan sira sósa avian prezidensial ka jatu ezekutivu ba politikus boot (altos dignatários) sira sae bainhira sira halo viájen ba tasi-balun?


Xanana hanoin katak nia halo barak ona. Hasees husi sasan sira nia halo hodi kontinua de’it servisu tuir polítika governu uluk nian, la’os deit hosi governu, maibé hosi estadu tomak moos, kona ba apoiu ba kombatentes libertasaun nasional sira, faluk sira, oan kiak sira, katuas no férik sira , sidadaun ne’ebé mukit liu, liu hosi rekoñesimentu no pensaun oin-oin , ita bele husu sa ida tan? Ita haree tuir mai saída mak governu Xanana halo duni no ne’ebé sira uza ba gaba an:


Kestaun deslokadus nian:


Governu Xanana uza solusaun ba deslokadus sira ninia situasaun nu’udar sira ninia bandeira ida. Nia gaba an rasik katak nia rezolve ona kestaun ida ne’e. Tebes duni, sesé de’it mak mai Dili. tuituir malu, iha tinan 2006/2008, Karik mai fali Dili ohin loron, bele haree katak buat balun oin seluk ona. Laiha ona kampu deslokadus ne’ebé boot liu hotu-hotu, ne’ebé harii besik iha aeroportu internasional Presidente Nicolau Lobato nia oin. Sé hela bainbain iha Hotel Timor, bele haree moos diferensa boot tebetebes ida. Laiha ona deslokadus besik iha hotel ne’ebé diak liu hotel hotu-hotu iha Timor-Leste tomak. ( Fatin ne’e haleu tomak ona ho kalen zinku. Xanana entrega jardin ne’e ba ninia amigu Hércules , sidadaun indonéziu ne’ebé Timor-Leste nia oan, ne’ebé ema koñese no tauk tanba nia hahalok nu’udar xefe grupu ba “cobransas difíceis” ( obriga ema selu osan) iha Jakarta.Foin lalais ne’e ema kaer nia no nia hetan akuzasaun katak nia halo omisídio iha Indonézia. Maibé Governu Xanana konsidera nia VIP (ema importante tebetebes). Kampus balun Dili nian moos mamuk ona. Ne’e diak. Maibé sira hakotu loloos problema ne’e? Ema ne’ebé foo volta Dili no sai hosi Dili ba Manatuto hetan fali situasaun oin-seluk. Kampu Metinaro nian sei nafatin hela. Ema ne’ebé okupa hela kampu ida ne’e lakoi troka ósan ho sira ninia seguransa. Sira la sente katak iha ona garantia ba sira nia seguransa bainhira sira fila fali ba bairru ne’ebé sira hela horiuluk.


Saída mak halo deslokadus balun sai hosi kampus? Primeiru tamba sosiedade tomak hakarak duni sira fila fali ba sira nia hela fatin ka ba fatin foun ne’ebé sira hatán ba hela. Segundu, tanba deslokadus rasik la iha ona kondisaun ba moris iha kampus sira ne’e. Terseiru, tanba tempu moos ajuda hamenus konflitus barak.Kuartu, tanba naran deslokadu diskrimina sira no hasees sira hosi sosiedade Dili nian. No ikus liu, tamba ema oho tiha ona Alfredo, ninia grupu kaer tiha ona no tanba “petisionárius” sira simu ona kompensasaun hosi governu Xanana ba servisu ne’ebé sira halo iha 2006/07. Maibé kampu deslokadus iha Metinaru mak sui generis. Tamba harii dook hosi Dili, besik Sentru Instrusaun FALINTIL-FDTL nian, delokadus sira iha ne’ebá sempre sente seguru liu.


Sosiedade tomak hakarak hakotu duni kampus deslokadus ne’ebé harii ho kondisaun aat tebetebes. Maibé prinsípiu fundamental mak ne’e: estadu devia halo buat hotu-hotu ba fo fali direitu ba deslokadus sira hela iha uma ida ké di’ak no halao fali sira ninia vida bainbain nian no integra fila fali iha sosiedade ho garantia seguransa nian.


Maibé Xanana , dala ida ta’an, hili dalan fásil liu – selu de’it famílias deslokadas ba husik kampus . Prosesu pagamentu hatudu katak sira la halao ho transparénsia.

( iha informasaun katak ema ne’ebé la’os delokadus no ne’ebé uma la sunu, simu moos ósan no dalaruma, família ida simu ósan dala barak ba uma ida ne’ebé estraga.Maibé ne’e kestaun ida ne’ebé presiza investiga hodi haree iha ka laiha korupsaun, iha ka laiha nepotismu, ka tamba de’it inkapasidade ba organizasaun no administrasaun).Kestau ne’ebé ita foti ohin mak tenke haree sé solusaun ne’ebé hasai ne’e diak duni ka lae. Ami duvida. Ami duvida tamba deslokadus barak ne’ebé husik sira ninia kampu, seidauk iha uma ba hela, la iha fatin ba hamahun sira, la iha rai ba hela. Balun tanba la iha uma ba hadia, balun tanba ósan ne’ebé sira simu la to’o ba hadia sira nia uma no balun, tamba hanoin hatuir Xanana ninia ezemplu, hili dalan fásil liu: uza ósan ne’ebé sira simu ba buat seluk, hanesan sósa motorizada ida, kabeen, halo viajen, etc.. Tenke haree dalan ne’e sustentável ka lae ba sira nia vida ka ida ne’e la’os imprtante? Importante liu goza ósan enkuantu iha.


Deslokadus balun hili opsaun sira ne’ebé alisiante liu. Okupa ema nia rain no monta tenda ka harii barraka ida iha ne’ebá. Ho hahalok ida ne’e sira hamosu konflitu foun. Ida ne’e hanesan bomba-relójiu ida. Ita haree hanesan nia fila kotuk hela ba ida ne’e no hasees an hosi responsabilidade tanba nia hetan ona solusaun ba selu de’it. Nia selu deslokadus sai hosi kampu deslokadus. La’os ba sira hadia fila fali sira nia vida ho dignidade. “Agora , ida-idak haree ninia an rasik, Maromak mak haree hotu-hotu”. Nia promete resolve kestaun deslokadus to’o Dezembru 2007. Liu tiha tinan ida ho balun, ita kontinua nafatin ho problema ida ne’e. Ita hela de’it ho solusaun kosmétika à la Xanana : importante muda de’it faxada ka halo buat ruma ba taka de’it ema nia matan.

Fim I Parte

Parlamento tem que proibir silenciadores para armas da polícia

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN

Comunicado de Imprensa
Dili: Quarta-Feira, 14 de Janeiro de 2009


A FRETILIN vai tentar impedir uma proposta do Governo para equipar a polícia de Timor-Leste com silenciadores e outro “equipamento para manutenção da ordem pública” nos debates da proposta de orçamento para o setor da segurança que começam hoje e se prolongam até a próxima semana.

O Vice-Presidente da FRETILIN, Arsenio Paixão Bano, disse que a compra dos silenciadores para a “Unidade de Intervenção Rápida” da polícia não foi “excluída do orçamento” pela comissão parlamentar, conforme tinha alegado o Secretário de Estado da Segurança, Dr. Francisco Guterres, num comunicado a 12 de Janeiro.

“Uma comissão parlamentar não pode «excluir» itens do orçamento proposto pelo Conselho de Ministros – isto só pode ser feito por uma resolução formal aprovada pelo Parlamento, como o Dr. Guterres sabe” – disse Bano.

<>A Comissão B (Negócios Estrangeiros, Defesa e Segurança Nacional), presidida pelo deputado Duarte Nunes, membro do partido CNRT de Xanana Gusmão, entregou o seu relatório sobre a proposta de orçamento para o setor da segurança ao Parlamento, sem mencionar a forte oposição de alguns membros da comissão à proposta de aquisição de silenciadores.

A página 15 do relatório da comissão mantém os itens para aquisição de material menor “equipamento para a ordem pública; equipamento de operações especiais”, ao abrigo dos quais os silenciadores poderão ser adquiridos, a não ser que o Parlamento os exclua especificamente.

“Por isso, a FRETILIN apresentará uma resolução para garantir que os silenciadores e restante equipamento, como focos laser, que permitirão aos atiradores especiais atingir pessoas com maior precisão, não venham a ser adquiridos."

Apesar do que poderão ter dito alguns deputados do Governo numa reunião da comissão, não podemos confiar na palavra de um Governo que está preparado até para ignorar resoluções parlamentares. Em Abril do ano passado, o Parlamento aprovou a constituição de uma comiss o internacional para investigar a tentativa de assassínio do Presidente Ramos-Horta e o Sr. Gusmão simplesmente ignorou a resolução.

“Em Julho do ano passado, o Parlamento aprovou uma resolução proibindo o Governo de usar o Orçamento de Estado para construir uma segunda central elétrica a óleo pesado e solicitando que as verbas fossem antes investidas na energia hidroelétrica. O Sr. Gusmão ignorou também esta resolução."

Bano disse que o comunicado do Secretário de Estado, que pretendia esclarecer o assunto, acabou por não explicar porque é que a compra dos silenciadores foi aprovada pelo Conselho de Ministros, ao qual pertence.

Até alguns deputados que apoiam o Governo do Dr Guterres estão extremamente preocupados com os motivos que levaram esse equipamento a ser incluído na proposta de orçamento.

“O Secretário de Estado poderá pensar que é uma piada, mas duvidamos que os estudantes cujo protesto pacífico foi brutalmente interrompido pela polícia no ano passado, concordem”.


PARA MAIS INFORMAÇÕES CONTATAR OS DEPUTADOS ARSÉNIO BANO (+670 741 9505), JOSÉ TEIXEIRA (+670 7287080) OU fretilin.media@gmail.com fretilin.media@gmail.com

Discurso PM - OGE 2009

REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE

DISCURSO DE
SUA EXCELÊNCIA O PRIMEIRO-MINISTRO
KAY RALA XANANA GUSMÃO
POR OCASIÃO DA APRESENTAÇÃO DA
PROPOSTA DE LEI DO ORÇAMENTO GERAL DO
ESTADO PARA 2009

PARLAMENTO NACIONAL
14 DE JANEIRO DE 2009



Sua Excelência Senhor Presidente do Parlamento Nacional
Distintos Deputados
Distintos Membros do Governo
Senhoras e Senhores,


Estamos hoje nesta “Casa Magna” para apresentar o Orçamento e o Plano de Estado para2009, e, para, perante este Parlamento Nacional, esclarecer e debater todas as questões que nos forem colocadas, num espírito verdadeiramente democrático e responsável, cumprindo ainda o nosso dever institucional de tornar esta proposta o mais conforme possível com as necessidades e prioridades nacionais.

O Orçamento Geral de Estado para 2009 responde às necessidades urgentes do País:
acelerar processos administrativos e legais conducentes à reconstrução nacional e à redução da pobreza, acelerar o crescimento económico e acelerar o desenvolvimento nacional!

Neste sentido, o orçamento para 2009:

• É um orçamento que possibilita a tomada de decisões fundamentais para o desenvolvimento de infra-estruturas básicas em todos os sectores de
desenvolvimento;
• É um orçamento que privilegia a implementação de políticas de desenvolvimento
regional, de forma a reduzir a pobreza nas áreas rurais e a distribuir recursos numa
óptica de maior equilíbrio regional;
• É um orçamento que investe no capital humano nacional em todas as suas dimensões: investimento na educação e formação profissional, no combate ao desemprego e na maior protecção do poder de compra das famílias, na continuação das medidas de justiça social para os grupos mais vulneráveis e, consequentemente no reforço da coesão social.
Sua Excelência Senhor Presidente do Parlamento Nacional
Distintos Deputados

Os tempos de hoje estão marcados por acontecimentos internacionais inquietantes do ponto de vista económico e financeiro, decorrentes da crise internacional que tem vindo a afectar, sobretudo, as principais economias mundiais. As previsões para o crescimento da economia mundial estão a ser revistas em baixa, prevendo o FMI que o crescimento global para 2009 seja de cerca de 2.2%.

Os países em vias de desenvolvimento não registaram perdas tão grandes no sector financeiro, porém estão ainda a sentir as consequências de créditos mais apertados e de uma menor procura das suas exportações. Este panorama global, sombrio e incerto, está ainda a contribuir para pressões inflacionárias, como aconteceu com o surto nos preços de alimentos e combustíveis nos últimos anos, que disparou a inflação para níveis que não se viam há uma década.

Este impacto fez-se sentir especialmente em países em vias de desenvolvimento e Timor-Leste não foi excepção. No entanto, com a introdução do Fundo de Estabilização Económica na revisão orçamental de 2008, conseguimos suavizar o impacto da inflação importada sobre bens de consumo essenciais, tais como o arroz, permitindo que o preço pago pelo consumidor timorense não aumentasse na mesma medida que o preço do arroz vendido nos mercados internacionais.

Esta medida, fundamental para a estabilidade do Povo, tem que ser interpretada de forma muito clara e responsável por todos os actores políticos deste País, sobretudo por aqueles que persistem em usar as situações de crise, com potenciais consequências dramáticas para a nossa população, para fazer política muito pouco responsável, para desacreditar este Governo e para defender interesses exclusivamente partidários.


Senhoras e Senhores,

O Fundo de Estabilização Económica cumpriu o seu objectivo! Evitou distúrbios e manifestações populares como assistimos em outros países. Evitou a insegurança alimentar e regularizou os preços do arroz, do cimento e de outros bens, só pelo simples facto de demonstrar que este Governo não iria permitir que alguns comerciantes mais oportunistas pudessem aproveitar a inflação especulativa para aumentar os preços no nosso País. A existência do Fundo neutralizou as más práticas no nosso mercado!

Este instrumento de monitorização da pressão dos preços, mais do que um mecanismo que preveniu uma situação de crise, na altura com contornos imprevisíveis, cumpriu a sua missão de estabilização. E, como prometido, dos 240 milhões aprovados por este Parlamento Nacional, usámos apenas o montante necessário para regularizar o mercado, empregando de forma sensata e prudente os dinheiros públicos.

Este é mais um sinal deste Governo em como o Povo pode confiar na nossa governação.
Usámos apenas 29 milhões deste Fundo, retornando o restante para os cofres do Estado –esta é a prova de que este Governo usa o rigor e a disciplina orçamental, esta é a prova de que a nossa prioridade é proteger os timorenses, as suas famílias e as suas empresas.


Sua Excelência Senhor Presidente do Parlamento
Distintos Deputados

Apesar da crise internacional, a economia timorense está preparada para continuar a crescer.
O nosso plano para 2009 assenta numa política de maximização das despesas reprodutivas e produtoras de emprego, capitalizando as políticas que têm vindo a ser implementadas desde que este Governo tomou posse.

Começámos, passo a passo, a construir fundações sólidas para o crescimento gradual da economia que se quer resistente. Se compararmos este processo ao processo de construção de uma casa, todos concordarão comigo que se as fundações desta não forem sólidas, qualquer chuva ou vento mais forte rapidamente deitarão abaixo esta construção.

O desenvolvimento da economia obriga a um processo de construção semelhante e, por isso, o ano de 2008 foi caracterizado por reformas fundamentais em sectores que estão na base do sucesso do crescimento económico. Passo a passo, temos vindo a construir o caminho para incluir Timor-Leste no ranking dos países que são designados de economias emergentes. A saber:

Em primeiro lugar, garantimos a estabilidade política e social, incluindo a resolução de problemas de segurança nacional e introduzindo uma reforma profunda no sector da defesa e da segurança. A segurança e o desenvolvimento económico estão interligados, porque só com paz, tranquilidade e confiança no seio das populações, há condições para desenvolver as actividades necessárias ao crescimento económico, social e político do País.

Em segundo lugar, efectuámos uma série de reformas nas operações administrativas do Governo e na sua Função Pública, porque esta é uma componente fundamental da economia formal. Para conduzir o crescimento económico é indispensável que haja capacidade técnica e competência administrativa, ou, por outras palavras: produtividade, profissionalismo, integridade e eficiência na Administração Pública. O expoente máximo desta realização do Governo concretiza-se na criação da Comissão da Função Pública que iniciará funções este ano.

Em terceiro lugar, aprovámos e submetemos ao Parlamento Nacional a legislação para a criação da Comissão Anti-Corrupção, que terá um papel fundamental na melhoria da boa governação, que é um capital estratégico para a mobilização correcta dos recursos nacionais em prol do crescimento económico.

Em quarto lugar, produzimos uma série de documentos legislativos, estruturantes para o desenvolvimento da sociedade timorense, dos quais salientamos: a Lei de Bases da Educação; a Lei do Regime Tributário; um pacote de Convenções no âmbito da CPLP na área da justiça e no âmbito da língua; a Lei de Protecção de Bases de Testemunhas; a Lei das Artes Marciais; a Lei da Autorização em Matéria Penal; o Estatuto dos Defensores Públicos; bem como os regimes de adopção; a tutela de menores; o exercício de poder paternal; e, principalmente importante na área da Justiça, a proposta de lei de Código Civil já em discussão no Conselho de Ministros.

Também já em discussão, em Conselho de Ministros, e a ser enviado muito brevemente para o Parlamento, temos a nova Lei do Investimento e o pacote da descentralização, que inclui uma proposta de lei da divisão administrativa e territorial, a proposta de lei do Governo Local e a proposta de lei Eleitoral Municipal.

Em quinto lugar, aumentámos o investimento do sector público, financiando novas construções, melhorias em serviços públicos e programas de transferências públicas, políticas essas que aumentaram o poder de compra da população e que, indirectamente, beneficiaram também o sector privado, e criámos ainda cerca de 31 mil empregos, a tempo inteiro, em 2008.

Em sexto lugar, iniciámos o processo de pagamento de pensões a veteranos, idosos, órfãos e outros grupos mais vulneráveis da nossa sociedade, aspecto que contribui em muito para reduzir a pobreza e garantir a estabilidade nacional.

Em sétimo lugar, aumentámos os níveis de produção agrícola de algumas colheitas importantes, duplicando o valor da exportação do café e aumentando em 21% a produção do arroz em resultado do aumento da área cultivada e de outras medidas tomadas pelo Governo para fomentar a produção agrícola.

Em oitavo lugar, melhorámos os processos e sistemas de gestão financeira e aumentámos em muito a taxa de execução orçamental! O total orçamentado para o ano de 2008, já incluindo o rectificativo, foi de 548.3 milhões, excluindo Fundo de Estabilização Económica. Deste valor, já foram pagos 365.1 milhões.

Temos ainda que considerar os 29 milhões de execução do Fundo de Estabilização Económica e os 69.5 milhões das verbas transitadas, os chamados carry overs, o que faz um total de 463.6 milhões que foram injectados na economia.


Distintos Deputados,

Estes números falam por si! O nosso Governo, no seu primeiro ano inteiro de trabalho, em 2008, num processo de reformas e a resolver inúmeros problemas sociais, conseguiu aumentar a capacidade de execução orçamental em 257%, comparando com a melhor execução do passado, de 180 milhões em dinheiro, no ano fiscal de 2006/7.

Em nono lugar, efectuamos uma reforma financeira para actuar de acordo com a Lei e respeitando as melhores práticas de gestão das finanças públicas. Assim, a partir de 1 de Janeiro de 2009, nenhuma instituição do Estado estará autorizada a transportar fundos a partir de dotações de anos anteriores. Apenas durante este ano, para efeitos de ajustamento e adaptação a esta nova prática, será permitido o pagamento até 28 de Fevereiro de projectos de capital de desenvolvimento e capital menor.

Esta reforma irá melhorar as ligações entre o Orçamento do Estado e a actividade económica concreta, sendo mais transparente e permitindo uma melhor análise da actividade económica e uma melhor abordagem em relação ao planeamento de actividades.

Estes são apenas alguns dos exemplos que nos dão confiança para frisar que, este Governo tem, de facto, obra feita!

E sublinho, esta obra foi feita em condições especialmente adversas, num ano em que grande parte das energias deste executivo foram gastas a resolver problemas herdados, num ano em que sofremos um atentado gravíssimo à nossa soberania nacional, num ano em que condicionantes económicas externas ao País, ameaçaram novamente a nossa estabilidade.

E para aqueles que ainda assim não estão convencidos, basta que circulem por Díli e pelo País e que verifiquem “com os seus próprios olhos”, a nova dinâmica que as ruas, o comércio, os lares, as escolas e as Universidades, ganharam nos últimos tempos. Reparem nos jovens, componente fundamental da nossa sociedade, e desmintam, se conseguirem, que estes estão mais unidos e coesos!


Senhor Presidente do Parlamento Nacional
Distintos Deputados
Senhoras e Senhores,

Estamos a assistir a uma mudança! A uma mudança de atitudes e comportamentos, a uma mudança de mentalidades e a uma mudança de prioridades: os timorenses querem a estabilidade e o desenvolvimento nacional e todos estão dispostos a contribuir para isso.

Umas das razões que motivaram a população a exigir esta mudança, prende-se com o facto de os timorenses sentirem na pele que, ano após ano, estavam a ficar mais pobres. Todos nós já suspeitávamos desta realidade, mas o recente trabalho produzido pelo Banco Mundial e pelo Ministério das Finanças, sobre o índice da pobreza nacional em Timor-Leste, veio confirmar que estamos mais pobres do que estávamos à 5 anos atrás.

Entre os anos de 2001 e o de 2007 a proporção de timorenses que vivem na pobreza aumentou de 36,3% para 49,9% da população total, o que significa que cerca de mais de 200 mil pessoas foram atiradas para abaixo da linha da pobreza, aumentando o número de pobres para 500 mil.

Este triste legado que os anteriores Governos nos deixaram, deve-se à falta de aplicação de medidas concretas para o desenvolvimento económico. Os Governos anteriores simplesmente falharam em gerir a economia e falharam em providenciar oportunidades para o nosso Povo.

Assim, este Governo tem o dever moral de alterar a situação de pobreza em que encontrou o País. Um País onde metade da população timorense vive com menos de 88 cêntimos por dia, sendo que destes, metade são crianças, sofrendo de fome e má nutrição, exige um Governo que trabalhe “de dia e de noite” para alterar esta situação!

E isto, Distintos Deputados, é o que este Governo tem vindo a fazer. Por isso, peço àqueles que tiveram responsabilidades sobre esta situação em que deixaram o País, que, pelo menos agora, demonstrem o mínimo de respeito pelo trabalho dos outros! A bem dos pobres, a bem da democracia, a bem do País!

Entre 2002 e 2006 houve um crescimento negativo, ao mesmo tempo que as receitas do petróleo têm vindo a aumentar. Já em 2007, segundo o FMI houve um crescimento de 8%, estimando este organismo que em 2008 o crescimento tenha sido de 10%.

Já o disse muitas vezes e repito novamente: temos que investir fortemente no crescimento económico e temos que rever a actual estratégia do Fundo do Petróleo, para que as suas receitas satisfaçam as necessidades da nossa população, para erradicar a fome e diminuir a pobreza e também para melhorar os sistemas de educação e saúde.

A política orçamental para 2009 está concebida para dar mais um passo na construção das nossas fundações que permitirão o crescimento económico, ou seja, o desenvolvimento de infra-estruturas básicas, porque sem estas não há desenvolvimento dos sectores produtivos, não há aumento da competitividade do País, não há aumento das receitas não-petrolíferas que nos libertem da dependência das nossas riquezas naturais para financiar o Orçamento de Estado.

Com este orçamento para 2009, queremos atingir um crescimento real até 10%.

Mas não queremos ficar por aqui, temos visão e temos estratégia para crescer ainda mais e este é o momento certo para a tomada de decisões neste sentido.


Senhor Presidente do Parlamento Nacional
Distintos Deputados
Senhoras e Senhores,

O total das despesas do Estado de Timor-Leste para 2009 está estimado em $680.873 milhões, estando as receitas totais não petrolíferas estimadas em 91.1 milhões. O défice fiscal é assim de 589.828 milhões, que terá que ser coberto com verbas do Fundo do Petróleo.

Sendo que o rendimento sustentável está estimado em 407.8 milhões, o Governo propõe-se a levantar um montante que excede o Rendimento Sustentável do Fundo Petrolífero em 181.2 milhões, para fazer face ao défice fiscal.

Distintos Deputados, o Governo, tal como vós, reconhece a extrema importância do Fundo de Petróleo, fonte de riqueza para as nossas futuras gerações. Mas, reconhece também que onosso País não pode estar eternamente dependente deste Fundo para financiar as despesas públicas, antes pelo contrário, estamos avisados de que a única forma de superar uma economia estagnada, absolutamente dependente do sector petrolífero, é investir noutros produtos, viáveis de serem exportados, para equilibrar assim a nossa balança de pagamentos, ou seja, aumentar as nossas exportações face às importações.

No entanto, isto não acontece sem investimento público! Não irá acontecer sem que haja audácia e visão para investir imediatamente em áreas potenciais de desenvolvimento económico, nomeadamente nas infra-estruturas, na agricultura e pescas, no turismo, na educação e na formação profissional.

Isto é o que o nosso instrumento de política financeira vos propõe, cabe-vos a cada um de vós analisar atentamente este documento e, em consciência, decidir se querem avançar com medidas arrojadas para o País que levarão à mudança e ao crescimento gradual da nossa economia ou se, pelo contrário, preferem contar, ano após ano, com as receitas petrolíferas (as mesmas que são para os nossos filhos e netos) para alimentar o Orçamento de Estado.

Para contribuir para esta reflexão chamo ainda a atenção para o seguinte:

Primeiro, já demonstrámos aqui a melhoria histórica da nossa taxa de execução orçamental, que é sem dúvida um factor de confiança para decidir pelo caminho do desenvolvimento;

Segundo, apesar de se ter gasto relativamente muito em 2008, os activos do Fundo Petrolífero passaram de cerca de 1.6 mil milhões de dólares em Agosto de 2007 para 4.2 mil milhões em Dezembro de 2008, prevendo-se que o Fundo continue a aumentar gradualmente a médio prazo e que no final do ano de 2009 o valor previsto seja de 5.4 mil milhões.

Apesar de o preço diário do petróleo ter vindo a descer, tendo em conta a volatilidade dos preços do petróleo, este orçamento foi calculado, como sempre, segundo pressupostos prudentes e reflectindo as melhores práticas internacionais. Para o período de 2009 a 2013 os cálculos da riqueza petrolífera e dos rendimentos sustentáveis, baseiam-se num preço fixo nominal do petróleo de 60 usd/por barril, portanto, 10 usd/por barril inferior aos preços usados na Bolsa Mercantil de Nova Iorque para o período de Dezembro de 2008 a Dezembro de 2013.

Esta abordagem deve constituir garantia suficiente contra a sobrestimação das receitas futuras, em conformidade com os requisitos de prudência da Lei do Fundo Petrolífero.

Terceiro, neste momento existe apenas um campo em funcionamento na Área de Desenvolvimento Petrolífero Conjunto, o campo Bayu-Undan, estando este ainda na fase inicial de produção e que irá gerar receitas, no mínimo, até 2023, sendo o cálculo destas receitas baseado no cenário baixo de produção. Mas, o cálculo da riqueza petrolífera pressupõe também as receitas futuras esperadas a partir de recursos petrolíferos que ainda estão no leito do Mar de Timor.

Têm sido descobertos novas e potenciais fontes na Área Conjunta e na área a pouca distância do mar de Timor-Leste. O Kitan, que foi recentemente descoberto, foi declarado ser viável em termos comerciais pela empresa ENI, e é esperado que arranque em 2010 – as receitas deste campo poderão brevemente ser incluídas no cálculo da Riqueza Petrolífera, aumentando assim ainda mais o saldo estimado do Fundo Petrolífero. Por outro lado, relativamente ao campo Greater Sunrise, o Governo está a considerar seriamente a opção de trazer a pipeline e a planta de Gás Liquefeito para Timor-Leste, e uma vez que isto aconteça, os rendimentos adicionais das operações fluirão para o Fundo Petrolífero.

Esta é uma realidade a ter em conta quando se faz propaganda negativa contra o Governo, procurando fazer passar a falsa ideia que estamos a hipotecar os recursos das futuras gerações. Felizmente, tendo em conta que fomos abençoados com toda esta riqueza, estamos a ser bastante prudentes na utilização dos nossos recursos, exemplo disto é que só no ano de 2008 a riqueza do Fundo aumentou em 1 bilião do que aquilo que estava previsto e este montante não é gasto.

Quarto, o detalhe dos Planos de Acção Anuais contidos neste orçamento, demonstra claramente as actividades a que o Governo se propõe, a ponderação das prioridades principais do País e a forma como o Plano para 2009 é elaborado de forma integrada de desenvolvimento, incluindo investimento nos sectores produtivos, sem excluir questões fundamentais da nossa sociedade, como a igualdade do género, a inclusão social –especialmente dos jovens - e o combate às assimetrias regionais.

Destaco ainda que já elaborámos o Relatório do Estado da Nação e começámos a preparar o Plano Estratégico de Desenvolvimento Nacional.

Sei que não cumprimos os timings desejados pelos Distintos Deputados, mas têm que compreender que um plano desta natureza, num País em que são tantas as prioridades, não se improvisa! Este Plano tem que ser coerente e devidamente ponderado, analisando detalhadamente todos os factores para que a sua implementação seja uma realidade e não apenas o cumprimento de um requisito, ou seja, não é nossa intenção vir aqui mostrar um “documento bonito” mas despejado de conteúdo, é nossa intenção, sim, apresentar um documento que faça a diferença para o País e isso significa que seja executável!

Em quinto e último lugar, gostaria ainda de sublinhar que o levantamento extra do Fundo Petrolífero é claramente justificado por interesses de longo prazo para Timor-Leste e para os seus cidadãos. Estamos a investir nos nossos sectores agrícolas e rurais, a desenvolver a base dos nossos recursos humanos, a estabelecer sistemas de funcionamento que encorajem o desenvolvimento do sector privado e a desenvolver um plano integrado de infra-estruturas (que estão entre as mais pobres do mundo) que incluem a provisão a médio prazo de electricidade para todo o País, a melhoria das telecomunicações, e o desenvolvimento dos nossos portos, aeroportos, estradas, sistemas de esgotos e distribuição de água potável.

Sem estas infra-estruturas, qualquer política de desenvolvimento agrícola, industrial e empresarial, não irá ter sucesso. Mais, a educação e a saúde não serão providenciadas como o Povo pediu na Visão 2020, sem que tenham o suporte de infra-estruturas adequadas ao seu desenvolvimento.

Claro que se este Governo, ao tomar posse, tivesse já encontrado um Plano de Desenvolvimento de Infra-estruturas pronto a ser implementado e se tivesse encontrado um sistema mínimo de infra-estruturas básicas estabelecidas no País, não precisaria agora de estar aqui a justificar esta necessidade de usar as nossas riquezas naturais para este projecto estrutural para a nossa Nação. É ainda sabido por todos que o investimento público em infra-estruturas tem-se revelado, em todos os países do mundo, como um importante motor de crescimento e de criação de emprego. É um investimento caro, mas é um investimento comprovadamente rentável para as futuras gerações.

Infelizmente não foi isso que encontrámos, e não pretendemos ficar de braços cruzados à espera que as infra-estruturas, o sector agrícola e o capital humano, se desenvolvam pelos constantes auxílios da comunidade internacional, ou, em última instância, por milagre.

Timor-Leste é um País soberano e tem soberania para utilizar os seus recursos, desde que seja de forma equilibrada e prudente. Não é outra coisa se não isto que estamos a fazer!


Senhor Presidente do Parlamento Nacional
Distintos Deputados
Senhoras e Senhores,

A apresentação do Orçamento Geral do Estado contempla um orçamento de fontes combinadas que resultou da articulação com os Parceiros de Desenvolvimento na obtenção desta informação e, pela primeira vez, contempla ainda, informação distrito a distrito das verbas que irão ser investidas para cada um deles.

Destaco desde já, que, fora de Díli, o Governo estima investir cerca de:

• 28 milhões para pensões para os Combatentes da Libertação Nacional, para idosos e
grupos vulneráveis;
• 26 milhões para pagamentos de salários a funcionários;
• 50.5 milhões em novos projectos identificados especificamente nos distritos;
• 3.14 milhões em administração local e a sucos;
• 3.34 milhões em concessões escolares (incluindo refeições escolares) para beneficiar os alunos; e
• 1.7 milhões em outras concessões para as áreas das artes, desporto e energia alternativa;


Estas são medidas para combater a pobreza nas áreas rurais, que incluem um maior apoio às iniciativas agrícolas através de mais e melhores infra-estruturas, sementes, fertilizantes e equipamentos para o aumento da produtividade. Esta política surge na sequência de medidas já implementadas no ano de 2008, como é o caso da descentralização de serviços para agricultores, materializada na constituição de 8 Centros Regionais e na absoluta prioridade de compra dos seus stocks pelo Governo, em detrimento da importação de bens.

Vamos ainda, a nível distrital, implementar 3 Centros Regionais de Educação para providenciar serviços educacionais descentralizados, implementar 5 novos Gabinetes Regionais de Formação Profissional e Emprego, 8 Gabinetes de Notariado para providenciar serviços de registo civil, novas iniciativas de Serviços de Saúde Integrados, a construção de novas Maternidades, 3 Centros de Saúde Comunitários e 14 novos Postos de Saúde e alojamento. Medidas estas, que estão associadas ao processo de estabelecimento do Governo Local, através do estabelecimento de Assembleias Municipais, eleitas ao nível distrital.

Finalmente, a nossa política integrada de combate às desigualdades regionais, prevê a continuação do apoio a mais de 39 Cooperativas, a criação de 10 Centros de Informações Rurais e a construção de 26 minimercados pelo País, assim como desenvolver um programa de micro finanças, que contribuirá com funções de banca e crédito fora de Díli, para sustentar o crescimento dentro e fora do sector agrícola.

Com todos estes projectos prevê-se a criação de mais de 26 mil postos de trabalho!


Senhoras e senhores,

O investimento público em capital humano é uma condição fundamental para desenvolvimento nacional. Assim, para além de acções transversais, de capacitação institucional, em todo o Governo, o orçamento de 2009 considera a atribuição de concessões públicas de cerca de 2 milhões para actividades especificamente vocacionadas para os jovens, no âmbito da Secretaria de Estado da Juventude e Desporto, e a atribuição de Bolsas de Estudo a timorenses para estudos na área dos recursos naturais, no valor de 1 milhão.

No âmbito da Secretaria de Estado da Formação Profissional e Emprego, iremos iniciar 4 novos programas de transferências no valor de $2.55 milhões, ao longo de quatro anos, que incluem o Programa de Trabalho Temporário e que irão empregar e qualificar cerca de 6.900 jovens (50% mulheres), apoiar o Centro Nacional de Formação Profissional de Tíbar e outros Centros Profissionais e formar cerca de 3.000 pessoas em língua coreana, para que estes possam aceder ao mercado de trabalho no estrangeiro.

Na área da educação, a implementação da Lei de Bases da Educação, associada à construção e reabilitação de escolas e universidades e à capacitação de professores em várias áreas, irá contribuir para constituir uma força de trabalho mais preparada e qualificada para intervir positivamente no processo de desenvolvimento do País.

Outros sectores fundamentais para o desenvolvimento nacional vão ser alvos de programas de formação e capacitação profissional, directamente através de investimento público ou através de parcerias internacionais, como as áreas do turismo, do comércio, da indústria, das empresas, do sector primário e também nos sectores da segurança e da justiça.

Relativamente ao sector da justiça, sublinho que no ano de 2009 se vai dar início à capacitação da polícia em investigação criminal e ao processo de formação de quadros timorenses para a constituição de uma Câmara de Contas, passo fundamental para a fiscalização da legalidade das despesas públicas e do julgamento das contas do Estado, de acordo com a Constituição da República.

Finalmente, porque consideramos que investir no capital humano é, em primeiro lugar, investir naqueles que são o motor de arranque da economia, vamos dar a partir de 2009 especial importância aos funcionários públicos, aqueles que gerem e administram o investimento público.

Isto concretiza-se através da Comissão da Função Pública já aqui referida, mas também através de programas de formação e capacitação institucional e, não menos importante, através de reformas nos seus vencimentos, que irão contribuir para uma maior motivação, maior empenho, mas também maior responsabilidade.

Os servidores públicos que são responsáveis pela prestação de serviços públicos a toda a população, são assim chamados a desempenharem com mais eficácia e profissionalismo as suas funções.

O aumento dos salários e vencimentos, que passam de um total de 58.9 milhões em 2008 para 93.1 milhões em 2009, segundo a implementação de novos Regimes de Carreiras, é uma medida que tem por base não só beneficiar estes funcionários pelo seu mérito, mas também beneficiar, por consequência, todos os cidadãos de Timor-Leste.

Ressalvo, porém, a responsabilidade para que estão desafiados. Os empregados no sector público, agora recompensados pelos seus préstimos à Nação, enquanto administrativos ou gestores, enquanto agentes da segurança e da defesa, enquanto titulares de cargos públicos, enquanto profissionais de saúde, enquanto professores – são responsáveis pela melhoria das condições de vida de todos os timorenses, e disso devem ter consciência, dignificando a sua profissão!


Senhoras e senhores,

O ano de 2009 será o da decisão relativamente a projectos de infra-estruturas, com a elaboração de um plano de desenvolvimento e implementação de projectos que englobe estradas, pontes, portos, aeroportos, barragens, electricidade e saneamento básico.

A provisão de electricidade estável e regular, será essencial para desenvolver a indústria e para melhorar as vidas dos timorenses.

Timor-Leste irá construir duas centrais eléctricas, sendo os calendários para a conclusão das instalações de geração de electricidade faseados, prevendo-se que até finais de 2009 todos os distritos tenham electricidade, 24 horas por dia, e que até finais de 2010, isto seja alargado a todos os sub-distritos.

Adicionalmente serão construídas dez estações transformadoras no País, mais concretamente em Díli, Baucau, Liquiçá, Manatuto, LosPalos, Viqueque, Same, Maliana, Suai e Bobonaro.

Um total de 630 quilómetros de linhas aéreas de transmissão possibilitará também uma distribuição nacional.

Este projecto irá, para além de permitir o desenvolvimento de muitos outros sectores criadores de emprego, por si só criar mais de 20 mil postos de trabalho já em 2009.

Este projecto da electricidade não será um projecto isolado, mas sim, faz parte de uma estratégia mais alargada que será apresentada durante o ano de 2009 e que integrará não só o levantamento e estudos de viabilidade para a implementação de projectos, como também o seu processo de socialização e o estabelecimento de mecanismos financeiros, técnicos e legais, para o arranque dos considerados mais prioritários.

Finalmente, temos ainda orçamentado neste documento, relativamente a infra-estruturas, 118.334 milhões, que iniciam uma fase de construção de estradas e pontes, infra-estruturas aéreas e portuárias, projectos de abastecimento de água, as já referidas escolas, instalações de saúde, instalações agrícolas, instalações municipais, armazéns e silos para a segurança alimentar, a aquisição de barcos patrulha para a segurança marítima e a melhoria dos postos de segurança na fronteira, entre outros projectos.


Senhoras e Senhores,

Este ano é marcado pela celebração do 10º aniversário do Referendo, onde os timorenses votaram pela Soberania e Independência Nacional! Dez anos é o tempo que, em média, os países com uma história idêntica à nossa, levam a sair de uma situação de pós-conflito.

Se conseguirmos, agora, colocar o País no caminho certo, com estabilidade e unidade nacional, rumo ao desenvolvimento, podemos afastar-nos definitivamente de um cenário
sombrio de conflito e pobreza.

Isto só se consegue com políticas estratégicas, que conciliem necessidades imediatas com as de médio a longo prazo. Isto só se consegue com o trabalho e a vontade de todos os timorenses.

Agradecemos por isso todos os contributos construtivos dos Distintos Deputados para fazer desta proposta de Plano e Orçamento para 2009, um ponto de viragem de combate à pobreza, nas suas mais diversas variantes, e colocar Timor-Leste no caminho do desenvolvimento sustentável.

Conto com a vossa dedicação, colaboração e energia para atingir este grande
DESAFIO NACIONAL!

Muito obrigado!

Kay Rala Xanana Gusmão
14 de Janeiro de 2009

What happened to the $8.830 million???

In Blog Timor-Leste Today

Tuesday, January 13, 2009
AMP Government's theft of US$8,830 million of public funds


TRANSLATION TRANSCRIPTS OF LETTERS FROM MINISTER OF FINANCE REGARDING:

Treasury Accounts (more specifically Missing Justification of Expenses for Advances Made in Favour of Some Ministries and Secretariats of State)

Ref.as:
Letter from Minister for Finance addressed to: Xanana Gusmao (of 9 January 2009)

Issue: "Reform of outstanding advancements"

Summary: Advances made by Ministry of Finance "to all Ministries":
i. Disbursed from "Recurrent Fund" and "normally used to respond to administrative demands of each Ministry";
ii. Advances in anticipation of being "transferred to district entities" to "respond to administrative demands";
iii. Advances made, at times ex post facto, without there being any justification having been presented for the expenses for which there were prior advances;
iv. The National Treasury Directorate "wrote to all Ministries on 9 October requesting all to present their justifications for expenses for which they received advancements made until 25 October" 2008;
v. Until the 9th of January 2008 "the total debt (moneys without justifications of expenditures) for all Ministries is now US$8,830 million;
vi. "It is possible that some Ministries have opened bank accounts in order to retain the moneys securely. Opening of such a bank account with any bank is expressly illegal";
vii. "The Minister for Finance has to close its books of accounts at the end of the current fiscal year. All advances have to be accounted for and included in the annual accounts in order to be examined and assessed by the National Parliament. It is not in the interests of the government to present the annual accounts containing such a large amount in debt".

Minister for Finances Letter to the Director General of BNU (Portuguese Bank) on 9 January 2009:
Issue: "Closing of the Ministry of Finance's bank Account No. 4136469-10-001"
"You should proceed immediately with the following steps:
i. "Account No. 4136469-10-001 should be immediately closed. The credit balance should be transferred immediately to government account CFET 2-3711. From hereon in public receipts should not be credited to the above mentioned account."
ii. "All public receipts should be exclusively credited to account No. 2007125-10-001 with your bank."
iii. "Credit balances in account No. 2007125-10-001 should be verified in the Government account No. CFET 2-3711 with the banking and Payments Authority for daily closing balances of transactions."

Posted by Lian Hosi Foho Tutun

quarta-feira, janeiro 14, 2009

Hope: The Stories We Were Once Told

14.01.09

All of us have heard stories of men and women, whose courage and determination have “moved mountains”. We heard of their triumphs in the name of justice, truth, peace, freedom, patriotism, religion and even love. We did not only hear the stories of Good vs. Evil, but we have also learned to differentiate Good from Evil.

Some of these stories were only fantasies, fairytales, the bedtime stories our parents used to read to us so that we were able to fall asleep or to simply educate us about different things and situations that we have faced or will eventually face. We read about and sometimes wished to become like the super heroes from the comic books we used to collect. We watched movies about great warriors and knights willing to sacrifice their lives in the name of God, their land or simply in the name of honor.

Religion teaches us about the prophets and their selflessness. Whether we are catholic, followers of Islam, Buddhists, or even non-believers, we have all learned, to an extent, about Jesus Christ, Mohammed, Buda and their followers. The faith that guided them and many times required them to sacrifice everything that they possessed, including their lives.

Today, we still learn and we still teach about the great works of even greater men and women like Gandhi, Nelson Mandela, Rosa Parks, Josina Machel, Che Guevara, Martin Luther King Jr., Eduardo Mondlane and Jose Rizal and the changes that resulted from their struggle against injustice, exploitation and discrimination. We keep their memories alive whether we call them heroes or mere idealists.

If we believe in these stories or not, if they are real or myth, if they were about men or women, if they had a “Shakespearean” style ending or if they “lived happily ever after”, it does NOT matter. The essence of it is what is important. The similarity between all of these stories hides itself behind the reason why we still read books to our children about heroes and about right and wrong, even when we think that we have stopped believing in them. It is behind the reason why we cry after reading some of the most beautiful love stories. The reason why we don’t mind reading some history books and “wasting” a few hours watching movies based on the lives of some of the most inspiring human beings that have ever lived. This purpose, this similarity, this reason, is what we simply call HOPE.

The hope to live a similar love story as the one that has made us cry. The hope that these bedtime stories will influence our sons and daughters to become great men and women when they grow up regardless of the pressure on them by the so called “real world” to push away any kind of idealist ambitions. The hope that more men and women will rise up and have the courage to continue and follow the works started by the leaders, who were responsible for some of the greatest social changes ever achieved. The hope to finally make the world a better place. A better world that has been written so much about but for now it keeps itself safe on pages of numerous inspiring books.

This was the same hope Timor-Leste represented during the struggle to restore its independence. We learn the stories about our heroes and their battles. We cry when hear about the tragic love stories that occurred during the war, and the stories of the bruises that will never heal. We keep the memories alive of those who taught us not just regarding our RIGHT to be free but about our NEED to be free as well. There is a need to keep what we call HOPE alive. Hope that our struggle could and still can inspire not only us, Timorese, but also show to the rest of the developing world that “the only impossibility is the lack of possibilities”.

All this is what keeps us believing. All this is what keeps us optimist when we look at the current situation of our beloved nation. It is what helps us understand that although we have defeated the colonial regime and the Indonesian illegal occupation, we still struggle to hold what is ours by right: freedom. It is what motivates us to face these present difficulties, with our heads high. To face the “horror” stories created by the corrupt, the deceiving and by the traitors.

A great friend sent me a quote by Samuel Johnson very recently, which said: “great works are performed not by strength, but by perseverance”. And like many of the children of Timor-Leste, I will continue to persevere. I will persevere because I hope one day to tell the stories of our heroes. I hope one to write most unforgettable songs about the most beautiful Timorese love stories. I hope that one day, we will be able to make our own movies inspired on our struggle. Because I hope that one day I will be able to read bedtime stories to my children. The stories of the people, the places, the myths, the suffering and the triumphs. And before they fall asleep each night, they will know how this hope gave them not just the right to be called Timorese, but it also kept alive their right to be free.

By: Lukeno Alkatiri

Parliament must prohibit silencers for police weapons

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN

Media Release
Dili: Wednesday, January 14, 2009



FRETILIN will move to block a government proposal to equip Timor Leste's police with firearms silencers and other so-called "equipment to maintain public order" when parliament debates the proposed budget for the security sector starting today and going into next week.

FRETILIN Vice President and MP, Arsenio Paixao Bano, said today the purchase of silencers for a police "Rapid Intervention Unit" had not been "excluded from the budget" by a parliamentary committee as claimed by the Secretary of State for Security, Dr Francisco Guterres in a January 12 media release.

"A parliamentary committee cannot 'exclude' budget items proposed by the Council of Ministers – this can only be done by a formal resolution passed by parliament, as Dr Guterres would know," Bano said.

"Committee B (Foreign Affairs, Defence and National Security), chaired by Mr. Duarte Nunes MP, a member of Xanana Gusmao's CNRT party delivered its report to parliament on the proposed budget for the security sector but failed to mention the strong opposition from some committee members to the proposal to acquire silencers.

"Page 15 of the committee report still includes line items for the acquisition of minor capital: "equipment for public order; special operations equipment" which is where the silencers can still be acquired unless parliament specifically excludes them.

"That's why FRETILIN will put forward a resolution to ensure that silencers and other equipment such as laser illuminators, which help snipers target people with greater accuracy, are not acquired."

"Despite what some government MPs might say in a committee meeting, we can place no trust in the word of a government that is prepared to ignore even parliamentary resolutions. In April last year parliament voted to establish an International Commission of Investigation into the attempted assassination of President Ramos-Horta. Mr. Gusmao simply ignored the resolution.

"In July last year parliament passed a resolution prohibiting the government from using the state budget to build a second heavy fuel power station and calling for the funds to be invested instead in hydro-electricity. Mr. Gusmao has ignored this too."

Bano said the Secretary of State's media release, which sought to make light of the issue, failed to explain why the purchase of silencers was approved by the Council of Ministers, of which he is a member.

"Even some MPs allied to Dr Guterres' government are gravely concerned about the government's motives for having such equipment included in the budget submission in the first place.

"The Secretary of State may think it's a joke, but we doubt whether the students whose peaceful protest was brutally broken up by police last year would agree."

FOR MORE INFORMATION CONTACT ARSENIO BANO M.P. ON +670 741 9505, Jose TEIXEIRA MP on +670 7287080 or fretilin.media@gmail.com fretilin.media@gmail.com

terça-feira, janeiro 13, 2009

The tragedy of East Timor

The National
Jesse Wright, Foreign Correspondent

Last Updated: January 11. 2009 7:27PM UAE / January 11. 2009 3:27PM GMT
Men seek warmth from a fire on the beach on a chilly morning in Dili,
the capital of East Timor. Ed Wray / AP
DILI // In late 1999, following Indonesia's ousting, East Timor was
abuzz with optimism and hopes for a brighter future.

"After centuries of neglectful colonial rule under the Portuguese and
more than two decades of submission to Indonesia, East Timor's vote on
autonomy promised a new beginning," the BBC reported at the time.

But 10 years on, Timor is one of Asia's developmental nightmares. The
country's economy is moribund; its education, health and basic
infrastructure are still largely dependent on foreign aid workers and
the UN, while few Timorese enjoy so much as proper sanitation.

It is not a matter of money. Annually the UN mission in Timor spends
hundreds of millions of dollars, and the aid agencies USAID and AUSAID
spend hundreds of millions more. Timor itself has just under US$3
billion (Dh11bn) in the bank from oil reserves and expects millions
more in 2009.

Timorese leaders, who a decade ago were feted by the media as freedom
fighters coming home from years in prison, exile or jungle camps to
rule their newly independent country, have instilled doubt about their
ability to govern.

A few months ago, the prime minister and former guerrilla leader,
Xanana Gusmao, told local media he was ready to become a dictator as
he sought to ban a planned peace march supported by the opposition. Mr
Gusmao said he would unilaterally curtail the right of assembly and
speech to prevent the march, which was eventually cancelled.

And the president and Nobel laureate, Jose Ramos-Horta, signed off on
an unprecedented mid-year budget adjustment that Timor's highest court
found illegal in November because it used more money from gas revenue
than the constitution allowed. But rather than cancel the budget, Mr
Gusmao, Mr Ramos-Horta and the president of the parliament demanded
the ouster of the court's president; meanwhile, the illegal budget
continues to be spent.

And the Timorese are wondering what it is being spent on.

Most people complain of unemployment, lack of education, insufficient
access to health care and little hope for improvement. It has been a
long time since the media wrote about the hope of Timor.

Late last year, Lusa, the Portuguese news agency, wrote: "Timor is not
a failed state. It is worse."

So what happened to the new beginning?

Monica Byrd, who declined to be identified by her real name, has
worked in Timor since 2001, first as a foreign diplomat and now as a
Timorese government adviser. She said that from the outset
expectations for Timor were too high. "I think lots of people were
naive about how quickly this place could be developed."

Part of the problem is education. Under Portuguese rule there was very
little time or money spent on the sector and under Indonesian rule,
war and paranoia prevented most Timorese from getting a good education
or joining the top ranks of government. During the occupation, all
Timorese civil servants above the lowest levels were vetted to ensure
their loyalty to Indonesia – so that when the national government came
to power, the majority of the country's skilled public workers were
laid off.

From 1999 until the country gained full independence in 2002, the
United Nations managed the country as a transitional state and was
supposed to have trained future ministers and directors. But Ms Byrd
said many UN staff who were holding top positions did not train their
Timorese counterparts. When the UN handed over the country on May 20
2002, those counterparts had to lead – ready or not.

"I think it was naive to think that someone who had never been in
charge of anything before could suddenly be in charge of whole
departments and quite big budgets," Ms Byrd said.

Few are so naive now.

Jesse Shapiro, a US water and sanitation engineer who has worked in
Timor since 2005, said that despite the government's considerable
budget, most improvements in water and sanitation come from aid
agencies.

Mr Shapiro said the National Directorate of Water and Sanitation
Services (DNSAS), had a budget of more than $3 million in 2008, but by
November it had only spent only around three per cent of that. This
year's budget is likely to be sharply reduced because so little was
spent last year.

Mr Shapiro blames the country's lack of education.

"The average person in East Timor doesn't recognise the connection
between a clean latrine and diarrhoea," he said. "The directors and
all the ministers, they're all at the same level of understanding."

The UN declared 2008 to be the worldwide Year of Sanitation and Mr
Gusmao has declared 2009 to be the Year of Infrastructure in Timor.

"There were zero dollars spent [by DNSAS] on sanitation both this year
and for 2009," Mr Shapiro said. "There is zero sanitation staff in the
directorate of water and sanitation."

Meanwhile, the illegal 2008 budget devised by Mr Ramos-Horta and Mr
Gusmao includes a heavy oil power plant deal and subsidised imported
rice, as well as cars for parliamentarians and the introduction of
Christmas bonuses for employees of government ministries.

All this threatens to bankrupt Timor's oil fund – its greatest source
of revenue – and plunge the country into long-term poverty.



jwright@thenational.ae

2008: O Ano do Escangalhamento das Instituições do Estado (II Parte)

por
Mari Alkatiri

A Questão dos “Peticionários” e do Alfredo Reinado


Falavamos das questões de que o governo Xanana se vangloria e apresenta como sucessos da sua governação. Uma delas é a questão dos “peticionários”. Para quem não sabe, “peticionários” são um grupo de ex-soldados que abandonaram os quartéis em princípios de 2006, alegando serem vítimas de práticas de discriminação no seio das F-FDTL (Falintil-Forças de Defesa de Timor-Leste).


Tudo começou em Fevereiro de 2006, quando um grupo de cerca de cento e cincoenta soldados (oficiais, sargentos e praças) da chamada zona ocidental “Loro Monu” de Timor-Leste decidiram abandonar os quartéis com reivindicações de que vinham sendo alvos de práticas de discriminação levadas a cabo por alguns oficiais do Comando das F-FDTL originários dos Distritos mais a leste do país. Este grupo de soldados apresentou um abaixo assinado endereçado ao Presidente da República sob a forma de uma “petição”. Daí passaram a ser conhecidos pelo nome de “peticionários” .


Xanana, como Presidente da República, foi logo o primeiro a ser solicitado para tratar desta questão e fê-la prontamente, usando de todo o seu ascendente, exigindo o regresso aos quartéis dos mesmos soldados e aceitando a criação de uma Comissão das F-FDTL para investigar o caso. Mais disse que, se os mesmos não regressassem, seriam todos expulsos da Instituição (vide relatório da Comissão de Notáveis).


Na verdade, após a decisão feita pelo então Presidente da República, só parte dos “peticionários” regressou aos quartéis. Mesmo com estes não se chegou a acordo sobre a sua sujeição ao processo de investigação dirigida pela Comissão das F-FDTL. Poucos dias depois, voltaram a abandonar o quartel, trazendo consigo mais e mais colegas, totalizando um número de quinhentos e noventa e três (593), equivalente a quarenta por cento (40%) dos efectivos das F-FDTL.


No vai e vem sem fim de acusações e desmentidos, de exigência do Comando das F-FDTL para que os “peticionários” se apresentassem para investigação e da recusa destes de o fazer, o Primeiro-Ministro propôs a criação da Comissão de Notáveis com representantes indicados pelos diferentes órgãos de soberania , pela sociedade civil e pela Igreja Católica. A Comissão foi criada com o objectivo de apurar a verdade dos factos sobre as alegações de discriminação apresentadas pelos peticionários e de recomendar soluções.


No entanto, as recusas de serem sujeitos à investigação mantiveram-se, tornando o trabalho da Comissão muito difícil de se realizarem. A situação piorou ainda quando o Comando das F-FDTL decidiu expulsar todos os “peticionários” das F-FDTL. Posteriormente, a 23 de Março de 2006, o Presidente da República Xanana Gusmão, de regresso de uma visita a Portugal, endereçou uma mensagem à Nação onde critica, de uma forma acutilante, a decisão do Comando das F-FDTL. Critica, igualmente, o Ministro da Defesa. Usando do sarcasmo e do humor negro como armas, entendidos por cada um à sua maneira, uns à letra e outros fazendo a leitura nas entre-linhas, resgata as alegações de discriminação dos “peticionários”, incorpora-as num novo conceito de divisão do país onde o Leste passaria a ser constituido por três Distritos e o Oeste por dez, com inicio em Manatuto e fim em Oé-Cusse. Neste mesmo dia, rebenta efectivamente o conflito Leste/Oeste com o escalar da violência nos diferentes bairros de Dili.


Esta inesperada divisão do país rapidamente encontrou terreno fértil na PNTL (Polícia Nacional de Timor-Leste), com o Comando deliberadamente a discriminar os elementos dos três distritos mais a Leste do país o que conduziu posteriormente à implosão da instituição. Milhares de cidadãos viram-se forçados a abandonar as suas casas e bairros a procura de maior segurança. Apareceram, assim, os campos de deslocados internos.


Em relação a questão dos “peticionários”, nem sempre o Presidente da República e o Primeiro-Ministro se mostraram de acordo relativamente ao sentido a dar para o encontro de uma saída, facto que tornou evidente a existência de conflitos institucionais entre o Presidente e o Primeiro-Ministro, as F-FDTL e a PNTL.


Ficaram, deste modo, as Forças de Defesa com menos quarenta por cento dos seus efectivos, a Polícia dividida, a Liderança política em conflito, as F-FDTL e a PNTL em choque, o País partido em dois, política e socialmente, os cidadãos sem qualquer garantia de segurança. E tudo começou com o aparecimento dos “peticionários” mas, tornou-se mais incontrolável após a declaração do Presidente da República de 23 de Março de 2006. Por isso, a solução desta questão era, e é, essencial para garantir o retorno à vida normal, à unidade nacional, à paz e à estabilidade, condições sine qua nom para a reconstrução e o desenvolvimento do país.


Mas a solução deve ter em consideração as raízes do problema raízes que são de natureza eminentemente política e institucional.


Vejamos então como o governo Xanana tratou e resolveu a questão.


Durante cerca de dois anos, fomos assistindo diálogos de toda a ordem e a todos os níveis em busca de uma solução para o fenómeno, sem qualquer sucesso. Na verdade, continuava o grupo dos “peticionários” a reivindicar a demissão dos principais Comandantes das F-FDTL e exigir o reingresso dos cerca de seiscentos elementos seus às Forças. Por outro lado, o Comando das Forças tornou sempre claro que nunca aceitaria o regresso dos “peticionários” às Forças, exigindo que justiça fosse feita, considerando os mesmos como desertores. Perante duas posições tão antagónicas, reconhecemos que, encontrar uma solução de compromisso era extremamente difícil, senão mesmo, impossível. A acrescentar a tudo isto apareceu o fenómeno Alfredo Reinado (verdadeiramente a reinar) e o seu grupo. Apresentava-se como um grupo que nada tinha a ver com os “peticionários”. Dizia o Alfredo no início, i é, quando a 3 de Maio de 2006 decidiu (ou foi ordenado ?) abandonar o Quartel da Polícia Militar rumo às montanhas, que a sua atitude tinha a ver com o facto das F-FDTL terem sido chamadas pelo Primeiro Ministro a intervir no dia 28 e 29 de Abril de 2006 e que desta intervenção teria havido “massacre” de sessenta “peticionários” na zona de Taci Tolo. (A ser verdade então houve ressureição em massa para posteriormente receberem dinheiro. Nenhum “peticionário” faltou). Coincidentemente, o Presidente da República Xanana Gusmão também parecia querer acreditar na versão do massacre. A Comissão Internacional de Investigação chamada para investigar a crise , no seu relatório, tornou claro que “não houve massacre”.


Na verdade, Alfredo gradualmente se foi afirmando como Líder visível e operacional, rosto mediático de todos os elementos que abandonaram os quartéis das F-FDTL, incluindo os “peticionários” e que tinham como principal objectivo a demissão e a prisão do Primeiro Ministro. Afirmava publicamente ainda continuar a pertencer às Forças e que só obedeceria ao comando do Comandante Supremo, a saber, o Presidente da República. Esta situação prolongou-se até (onze) 11 de Fevereiro de 2008.


Já com Dr. Ramos-Horta como Presidente da República e Xanana como PM de facto também a novela do Alfredo Reinado continuou com o Presidente da República a defender a continuação da via do diálogo e Xanana cada vez menos convencido da eficácia da via escolhida.


Quando Alfredo começou a sentir o tempo a avançar contra ele, em Novembro de 2007 decidiu fazer declarações, afirmando estar pronto a denunciar os seus verdadeiros mandantes. Garantiu que tudo fez, e tudo aquilo que fez, desde o abandono do quartel até a data da declaração, fê-lo sob as ordens de outros e que estaria pronto para publicamente apresentar os seus nomes. Verdade ou não, isto foi dito e amplamente divulgado. Alfredo teria arriscado demais?


A oportunidade de ouro surgiu precisamente em Fevereiro/Março de 2008 com a morte do Alfredo no ataque à residência do Presidente da República e com o atentado à vida do próprio PR. Um ataque misterioso e que surgiu precisamente no momento em o Presidente da Republica falava de uma Lei de amnestia e de um acordo global entre a FRETILIN e os Partidos da AMP.


O governo Xanana reagiu aos atentados de uma forma pronta, criando o Comando Conjunto F-FDTL-PNTL e colocando estas duas Forças no encalço do grupo que passara a ser liderado pelo Gastão Salsinha. Não obstante a grande mobilização de homens, mulheres, armas e um grande aparato logístico, na verdade, a operação teve mais carácter político do que militar. Nenhum tiro foi disparado. Prevaleceu o diálogo e a capacidade de persuasão. Foi uma operação limpa e muito bem sucedida.


Ironicamente, o único Partido que modo formal e público apoiou a constituição do Comando Conjunto, embora sempre com a ressalva de se evitarem mais mortes, foi a FRETILIN.


Mas qual a razão desta operação só ter surgido após o atentado ao Presidente da República e a morte do Alfredo? Se tivesse acontecido mais cedo talvez o Alfredo estaria aindo hoje vivo e assim poder contribuir a encontrar a raíz política de toda a crise e ajudar a encontrar uma solução mais global e mais duradoira.


Se razão outra não existia, queremos crer que a raiz de todo o problema não ter sido resolvido mais cedo – diria mesmo quando o problema apareceu em 2006 – foi simplesmente porque havia conflito de posições dos diferentes órgãos de soberania do país em torno da questão, particularmente entre o Primeiro Ministro e o Presidente da República. Quem governa no dia a dia sempre procura reafirmar a autoridade do Estado. Quem quer exercer o poder mas não governa, mas se opõe ao Governo, tudo procura encontrar para enfraquecer o Governo.


Deste modo, quando existe um Presidente que sistematicamente faz o papel de oposição ao Governo, em momentos decisivos de reafirmação da autoridade do Estado, normalmente surge o bloqueamento, abrindo caminhos para conflitos institucionais. E foi o que aconteceu em 2006. Em finais de 2007 e 2008, também se notavam diferenças de abordagem da questão entre o Presidente da República e o Primeiro Ministro de facto. E esta diferença crescia a olhos vistos. Mas de modo algum poderia chegar a abrir um conflito institucional. E o 11 de Fevereiro veio abrir caminhos para a diluição das diferenças de métodos na abordagem da questão.


O tempo de recuperação no Hospital de Darwin do PR permitiu ao Xanana assumir o Comando do país e avançar como se devia avançar na operação de encalço aos rebeldes. Este acto teria sido possível sem o trágico acontecimento de 11 de Fevereiro de 2008? Duvidamos. Só que o mistério de 11 de Fevereiro continua por se revelar. É possivel algum dia sabermos a verdade? Na realidade Alfredo morreu. Grupos armados a desafiarem a autoridade do Estado não mais existem, pelo menos no activo. O que virá a seguir?


Morto Alfredo só restava capturar o grupo liderado por Gastão Salsinha e desmantelar os “peticionários”. Não foi difícil a operação de captura (misturada embora com actos inéditos de grande recepção do grupo no Palácio do Governo e de concessão aos mesmos de um estatuto de reclusos muito especiais). Alguns até já receberam grandes somas de dinheiro. O que está por detrás destes pagamentos? Estamos perante uma verdadeira teia de aranha de mistérios e mais mistérios.


O Parlamento Nacional aprova uma Resolução exigindo a constituição de uma Comissão Internacional de Investigação. O governo Xanana discorda e faz tábua raza da Resolução, desautoriza o Parlamento Nacional.


Compete agora a Justiça assumir a sua quota parte do trabalho de encontrar a verdade material dos factos, julgar e decidir. Se o governo depois irá respeitar a decisão ou não, tudo dependerá. Se vier de encontro às suas expectativas, certamente que baterá palmas. Caso contrário, o mais certo é ignorar a decisão.


Em relação aos “peticionários” a realidade é bem diferente. A maior parte do grupo que, repentinamente, cresceu de quinhentos e noventa e três (593) para mais de setecentos, ainda mantinha no inicio, quando foram todos agrupados durante semanas em Ai-Tarak Laran, a exigência do retorno às F-FDTL. Colocados num campo guardado fortemente pelas Forças de Defesa e Segurança, limitados na sua movimentação para fora do campo, foram sendo influenciados no sentido de aceitar outras soluções e que abandonassem a sua exigência de regresso às Forças.


No fim, a solução foi, mais uma vez, pagar, compensar o trabalho por eles desenvolvido em 2006/07, trabalho que abriu caminho para a alternância governativa.


Para quem acha que em democracia tudo deve ser feito para se provocar a alternância governativa (se necessário usar da violência como arma política) e, mais ainda, para quem esteve a incentivar toda a crise em 2006/07 para mudar o Governo, deve(m) hoje estar convencido(s) que contribuiram de uma forma decisiva para a consolidação da democracia em Timor-Leste. Não me admirava nada que haja aqueles que assim pensam. Mas o que é feito do país? Democracia em Timor-Leste é hoje um conceito vazio de conteúdo e de valores, uma aberração política. Vivemos de uma fachada. O facto de ainda poder publicar artigos desta natureza pertence a esta fachada.


Mas voltemos a questão dos “peticionários”. Aqui ainda podemos levantar várias questões. Será que a solução encontrada é sólida? Os ”peticionários” abandonaram Aitarak Laran, cada um com mais de oito mil dólares nos bolsos. Durante um tempo limitado têem dinheiro para gastar. Mas, por quanto tempo mais?


Por outro lado, o que é feito do sentido de equidade e de justiça. Os que abandonaram os quartéis foram compensados. Que tipo de recompensa é dispensado aos soldados (praças, sargentos e oficiais) que se mantiveram nos quartéis? Esta forma de se resolver um problema tão grave não abrirá um precedente muito negativo para a disciplina nas Forças? Não digo que possamos voltar a assistir a um abandono dos quartéis por centenas de elementos das F-FDTL. Rezo para que isto nunca mais volte a acontecer. Mas refiro-me a questão de disciplina em geral. Em última análise soluções como aquelas que foram encontradas enfraquecem o Comando, debilitam o controle, ferem a coesão das Forças, reduzem a sua eficácia, etc.


E o que foi feito do sentido de justiça, valor mais sublime de um Estado de Direito Democrático? É sabido que elementos das Forças reponderam perante o Tribunal e alguns foram condenados e cumprem pena de prisão. Os principais comandantes das F-FDTL estão a responder perante à Justiça. Não existem aqui dois pesos e duas medidas no tratamento das questões relacionadas com a crise? A falta de equidade no tratamento desta questão em nada ajuda a garantir a consolidação da paz e da estabilidade. Tudo isso é grave demais para poder ser uma boa solução para um problema tão sensível. O país vive na incerteza, suspenso.


Mais específicamente em relação aos “peticionários” será que assumiram que a compensação financeira é a solução última e final para as suas reivindicações? Abandonaram todas as suas exigências? O que poderá acontecer quando o dinheiro acabar, as motos se avariarem, a família habituada a viver mais folgada a sentir de novo as exigências reais da vida no país real e a não poder resolver os seus problemas do dia a dia?


Esta é ainda a nossa maior preocupação. Não vemos na solução encontrada de compensação financeira algo de estruturante. Não vemos, nem política e nem programa que garantam aos “peticionários” uma reinserçao integral na sociedade e que permita a sua participação no desenvolvimento de uma actividade económica e social sustentada. Por isso, não acreditamos que a solução abra caminho para a estabilidade pessoal e familiar, condição essencial para os beneficiários participarem activamente no processo de desenvolvimento da sua respectiva comunidade, núcleo incontronável para o desenvolvimento local, regional, distrital e nacional. Se pessoal e familiarmente não há estabilidade, então que tipo de solução é esta?


Obs.: É verdade. Esqueci-me. A solução traz uma vantagem para o Xanana e o seu governo. Ajudou-os a executar o Orçamento, a combater o “carry over”. Talvez seja mais um acto de genialidade colectiva.


Fim da II parte.

FRETILIN seeks investigation of vehicle purchases and opposes pay rises for MPs

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE

FRETILIN

Media Release

Dili: January 14, 2009

FRETILIN has asked Timor Leste's ombudsman to investigate the Ministry
of Finance's purchase of vehicles for each of the country's 65 members
of parliament.

FRETILIN's letter of request to Ombudsman for Human Rights and Justice
Dr. Sebastiao Dias Ximenes says the purchasing contract worth more
than US$2 million was apparently awarded without any competitive
bidding process.

And while the contract specified purchase of Toyota Land Cruiser
Prados, the cheaper Pajero model was actually delivered.

FRETILIN's leader in parliament, Aniceto Guterres said today the
letter to the ombudsman on January 9 included copies of a contract
signed by the director of parliament and a letter from the Vice
President of parliament, Mr. Vicente Guterres, advising Minister for
Finance Ms. Emilia Pires that parliament had authorised a Dili-based
Korean-owned company Midori Motors Company Ltd to purchase 65 "Toyota,
type Land Cruiser Prado, LJ120 R/L GKMEE 3.0D, 4 cylinder, 5-door,
Manual Transmission" at a total price of US$2,171,000.

"This was a single source contract without a tender process or any
other competitive bidding process that we know of, as required by
law," Guterres said. "And why were Pajeros delivered rather than the
more expensive Prados, which were ordered?"

"Our suspicions are heightened by the fact that we chased the
president of the parliament, Mr. Fernando Araujo Lasama in the
parliament and in the media for copies of these contracts and were
repeatedly denied them – a blatant attempt to prevent us exercising
our constitutional duty as MPs to monitor and oversee expenditure of
public money. We got copies of the contracts in the end through other
means," said Guterres.

He said FRETILIN publicly opposed the purchase of the fully maintained
vehicles for every MP as an extravagant waste of public funds which
would be better spent on development projects.

"MPs already get a salary much higher than most of our people of
US$1,200 per month which includes travel allowance and other
allowances.

"Under the Gusmao administration, salaries and other benefits to
government members have risen to six or seven times those paid to
members of the previous FRETILIN government. Ministers have three cars
at their personal and official disposal. This sort of extravagance has
created similar expectations amongst the de facto government's
parliamentary allies.

"Now the government is in the process of stitching up a deal, so that
the budget proceeds smoothly through parliament without a revolt from
alliance parties. Alliance MPs are seeking during the current budget
debate to almost triple an MP's salary for MPs to as much as US$3,300
per month – about seven times the salary of MPs during the previous
parliament.

"We disagreed with buying the cars, and we strongly disagree with the
increase in salaries. This government is well and truly infected by
the oil curse we had been trying to avoid."

Guterres appealed to those MPs in the ruling alliance uneasy with this
blatant grab for more money and benefits to join FRETILIN and its
parliamentary allies in voting against further pay rises for MPs.

Guterres repeated FRETILIN's collective commitment to not accept the
cars, which other MPs have already started to receive and use. "We
will do the same with the same salaries," he said.

For information contact: Jose Teixeira MP on +670 728 7080

domingo, janeiro 11, 2009

East Timor Rebel Family Find Asylum In Australia

The West Australian
January 9, 2008

Nick Butterly And Joe Stolley in Canberra

The wife and children of slain East Timorese rebel leader Alfredo Reinado have been granted permanent residency in Australia after pleading with the Rudd Government to grant them political asylum.

Maria Reinado fled to Perth with her children in 2006 after her husband, an officer in the East Timorese army, deserted his military barracks and took to the hills with a group of disaffected soldiers in opposition to the then government of Mari Alkatiri and Australian peacekeeping forces.

The charismatic soldier was killed while leading an assault on the home of East Timorese President Jose Ramos-Horta as part of a botched coup attempt in February last year.

President Ramos-Horta was shot several times during the shoot-out and was rushed to Darwin for emergency medical treatment.

The day before the attack, Mr Reinado was said to have called his wife in Perth and made her promise she would always look after herself and their children. He had previously kept in close contact with her.

The West Australian understands Ms Reinado and three of her children have been issued humanitarian visas, while the fourth and youngest child is likely to be granted a visa soon.

It is believed she feared she could face retribution for her husband's actions if she was forced to return to Dili.

"Ms Maria Reinado's request for ministerial intervention for her and three of her children has been finalised," an Immigration Department spokesman said yesterday.

"The request for the youngest child is still under consideration."

The Reinados originally came to WA in the 1990s as refugees fleeing the Indonesian army. Mr Reinado worked in a shipyard and was reputed to be a fiercely loyal West Coast Eagles supporter, even after the couple returned to their homeland.

"Say hello to West Coast for me," Mr Alfredo told a television reporter from his mountain hideout after the team won the 2006 flag.

Mr Reinado's lover in East Timor, Angelita Pires, a dual Australian-East Timorese citizen, has had her Australian passport confiscated by East Timorese authorities amid investigations into whether she knew Mr Reinado was planning the attack.

Ms Pires, who is fighting to return to Australia, has claimed she was carrying Mr Reinado's child at the time of the assault but miscarried because of the stress placed on her by the incident.

A spokesman for Immigration Minister Chris Evans refused to confirm whether the Reinado family had been issued visas.

"For privacy reasons the Minister does not comment on the detail of individual cases," the spokesman said.

"This has been a longstanding practice of governments of both political persuasions."

sexta-feira, janeiro 09, 2009

Silencers for police guns – another step towards a secret police state

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN
Media Release
Dili: Friday, January 9, 2009

A move to equip Timor-Leste police with firearms silencers is more evidence of Prime Minister Xanana Gusmão's intention to establish a police capability to undertake secret operations, FRETILIN warned today.

FRETILIN Vice President and MP, Arsenio Paixao Bano, said the party would oppose a government proposal to buy silencers for the police "Rapid Intervention Unit".

"As Minister for Defence and Security Gusmao is in command of and directly responsible for the police.

"He apparently intends to give his police force the capability to undertake clandestine 'hit' or 'dark' operations. Why would you seek to acquire the capability to shoot people quietly, unless you did not want the shooters identified?" asked Bano.

Bano said the proposed budget for 2009, approved by Gusmão's Council of Ministers, contains a request for USD $421,000 for the purchase of "equipment to maintain public order" described as "special operations equipment" such as "laser illuminator", "night vision optical" and "silencers" noting this "equipment to be used by the Rapid Intervention Unit" (see Item 830 Security Equipment, in the Minor Capital section of the 2009 Budget Proposal for the Ministry of Defence and Security).

Bano, a leader of Timor-Leste's youth resistance during the Indonesian occupation said PM Gusmão seemed intent on creating a "secret police state" as the main law and order authority, by-passing the rule of law and human rights.

"In January last year Gusmao threatened to arrest journalists for writing against him and his government (see 'Gusmao threat to arrest E Timor media', The Australian, January 18 2008). The following month the police, under Gusmao's ministerial responsibility and command arrested a senior FRETILIN MP without cause, illegally and in breach of an MP's parliamentary immunity.

"Police use of excessive force against peaceful student demonstrators drew a protest from Amnesty International on July 7 last year. Then on September 28 Gusmao threatened on television to arrest any person participating in FRETILIN's planned lawful Peace March.

"Gusmao's proposed gun law would give the police commander the discretion to authorise civilians to obtain and carry weapons, including automatic weapons. That legislation was twice defeated in parliament last year, but is still on the table. Now we find a budget proposal to buy silencers for police weapons," Bano said.

"The PM has shown himself ready to use the police against anyone who lawfully dissents against his regime. We know that networks of 'special agents' or 'spies' have been planted around the country to collect 'intelligence' for the Gusmão administration and that many of these persons are armed."

Bano said the proposed purchase of silencers for police weapons should be seen in the context of a leaked United Nations report describing the Timor Leste police force (PNTL) as "dysfunctional".

The report by UN Assistant Secretary General, Dimitry Titov was revealed by The Australian newspaper on 23 December 2008: http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24835967-31477,00.html

The UN report said attempts to create a credible and unified national police force following the breakdown of the police force and law and order in May 2006 had failed. "Tremendous institutional gaps persist, including weak management and command and control, lack of core capacities (e.g. investigations) and an almost total absence of logistics and systems maintenance capacity," it said.

Bano said: "There is a lot of frustration within the police force with the way the government is mishandling and strongly politicising the role of the police. There are many good and dedicated police officers who just want to do their job and they complain to us almost daily that they have all sorts of political barriers placed in their way in their attempt to do their job independently and professionally."

He said the Gusmao government was pressuring the UN to hand over full police powers when the UN mandate expires in March this year.

"But the PNTL is not institutionally ready to take full responsibility for policing. It is highly politicised and the government has failed to address critical institutional problems such as putting in place a strong and professional command untainted by allegations from the 2006 crisis," Bano said.

"Right now only the Timor Leste army (F-FDTL) and the UN Police are providing a positive influence for the maintenance of law and order. We certainly need a UN police presence for another year or two."

Bano said FRETILIN was particularly concerned that local authority elections due to be held in September this year would not be free and fair because the PNTL under Gusmão's complete control would engage in and permit intimidation and harassment of opposition parties and their supporters.

"There can be no free and fair elections with the PNTL under Gusmao's total and sole, armed with automatic weapons and silencers. People are already talking about the fear and intimidation that would mar the elections. I and many of my colleagues lived under an authoritarian police state during the Suharto years and I fear we will be living under a similar state soon unless there is some progress towards reforming the police."

FOR MORE INFORMATION CONTACT ARSENIO BANO M.P. ON +670 741 9505 or fretilin.media@gmail.com

Aluna húngara-brasileira faz história em Portugal

DN
09.01.09

PEDRO SOUSA TAVARES
Superior. Primeiro mestrado de Direito em inglês numa universidade nacional

Ana já correu meio mundo. Agora vai trabalhar para Ramos-Horta em Timor

O primeiro mestrado de Direito pós--processo de Bolonha, e o primeiro da área a ser apresentado em inglês numa universidade portuguesa, foi ontem defendido com sucesso na Universidade Católica de Lisboa, com uma nota final de 17 valores.

A aluna, que acaba de aceitar um convite para consultora em assuntos jurídicos internacionais do Presidente de Timor-Leste, Ramos Horta, encaixa perfeitamente no perfil do estudante universitário do século XXI, para o qual deixaram de fazer sentido as fronteiras, tanto no acesso às aprendizagens como na procura de emprego.

"Nasci em São Paulo, mas fui estudar para Inglaterra logo aos 11 anos, num internato", conta a húngara-brasileira Ana Eliza Szmrecsanyi, de 27 anos. "Acabei por tirar lá o curso [na Universidade de Kent], com um ano de Erasmus em Madrid [na Universidade Complutense]."

Ana estava a trabalhar em Portugal, para o Banco Itaú Europa, quando surgiu a oportunidade de ser uma das pioneiras do mestrado internacional de Direito da Católica (LLM). Acabou por ser a primeira a concluí--lo - "uma sensação muito especial" - com uma tese sobre um tema que não poderia estar mais em voga: as falências internacionais.

Sobre a revolução no ensino superior que tornou possível este feito - o Processo de Bolonha - diz que "não poderia ter sido mais importante, não só para mim como para todos os que gostam de apren- der diferentes línguas e contactar com diferentes culturas e aprendizagens".

No seu caso, a aventura promete continuar: no final do mês parte para Timor-Leste, onde será conselheira jurídica de Ramos-Horta: "Tinha concorrido a uma vaga na ONU, mas o meu currículo chegou à Presidência de Timor. Gostaram e recebi este convite. Vai ser um desafio muito giro", diz, nada assustada com a perspectiva de recomeçar a vida no outro lado do planeta.

Português vai chefiar estrutura policial da missão das Nações Unidas

Lisboa, 08 Jan (Lusa) - O intendente da PSP Luís Carrilho vai chefiar a estrutura policial da missão das Nações Unidas em Timor-Leste, anunciaram hoje os ministérios da Administração Interna e dos Negócios Estrangeiros de Portugal.

Em comunicado, os dois ministérios referem que a ONU comunicou hoje às autoridades portuguesas a nomeação de Luís Carrilho para o cargo de Comandante da Polícia Civil da Missão das Nações Unidas em Timor-Leste (UNMIT), cuja candidatura foi formalizada por Portugal.

Criada em Agosto de 2006, na sequência da situação de instabilidade e dos actos de violência então ocorridos em Timor-Leste, a UNMIT tem como objectivo o restabelecimento do diálogo político, a reconciliação nacional, a promoção dos direitos humanos e da democracia e a manutenção da paz, segurança e ordem pública.

A estrutura policial da missão das Nações Unidas em Timor-Leste é composta por cerca de dois mil funcionários internacionais, incluindo 1.556 polícias e 32 oficiais militares de ligação.

Segundo os dois ministérios, Portugal, Malásia, Bangladesh, Paquistão e Filipinas são os principais contribuintes com efectivos.

Portugal participa nesta missão com três observadores militares e 191 elementos policiais da GNR, PSP e SEF.

O intendente da PSP Luís Carrilho, 42 anos, já desempenhou as funções de adjunto e chefe do gabinete do comandante da Polícia Civil da ONU em Timor-Leste e foi porta-voz da Polícia Civil da UNTAET (Missão Transitória das Nações Unidas para Timor-Leste), em 2001.

Luís Carrilho esteve também em Nova Iorque, como oficial de ligação da Polícia Civil da UNTAET nas Nações Unidas, em 2000, e em Zagreb e Sarajevo, como instrutor e posteriormente comandante do centro de formação da Polícia Civil das Nações Unidas, entre 1996 e 1998.

Actualmente desempenhava as funções de chefe do serviço de segurança da Presidência da República.

CMP.
Lusa/Fim

Traduções

Todas as traduções de inglês para português (e também de francês para português) são feitas pela Margarida, que conhecemos recentemente, mas que desde sempre nos ajuda.

Obrigado pela solidariedade, Margarida!

Mensagem inicial - 16 de Maio de 2006

"Apesar de frágil, Timor-Leste é uma jovem democracia em que acreditamos. É o país que escolhemos para viver e trabalhar. Desde dia 28 de Abril muito se tem dito sobre a situação em Timor-Leste. Boatos, rumores, alertas, declarações de países estrangeiros, inocentes ou não, têm servido para transmitir um clima de conflito e insegurança que não corresponde ao que vivemos. Vamos tentar transmitir o que se passa aqui. Não o que ouvimos dizer... "
 

Malai Azul. Lives in East Timor/Dili, speaks Portuguese and English.
This is my blogchalk: Timor, Timor-Leste, East Timor, Dili, Portuguese, English, Malai Azul, politica, situação, Xanana, Ramos-Horta, Alkatiri, Conflito, Crise, ISF, GNR, UNPOL, UNMIT, ONU, UN.